• London

  • Beirut

  • Moscow

  • Los Angeles

  • Paris

  • Sydney

  • Toronto

Ոսկին, Փռլանթին եւ Փերուզը…

20.11.2018   00:02

ԿԱՐՕ ՊՕՀՃԱԼԵԱՆ
 

Մանկապարտէզի բակին նայող խոշոր պատուհաններով դասարանին մէջ դասապահը սկսելու զանգին ձայնը շատոնց մարած էր, բայց օրիորդ Ազատուհին չէր երեւցած եւ կ’ուշանար գալու: Մենք սպասումի մէջ էինք:
Յանկարծ դասարանին դուռը բացուեցաւ եւ օրիորդ Աղաւնին, ձեռքը գիրք մը բռնած, ներս մտաւ եւ կարեւոր լուր մը բերողի ձեւով՝ 
– Տղա՛ք, օրիորդ Ազատուհին այսօր կարեւոր պատճառով պիտի չկարենայ ձեզի դաս տալ, եւ դուք ազատ պիտի ըլլաք այս պահուն,- ըսաւ բարձրաձայն:
Մենք ուրախացանք եւ յուսացինք անմիջապէս զուարճանալ, բայց օրիորդ Աղաւնին ձեռքի գիրքը օդին մէջ բարձրացուց եւ ուրախ ձայնով 
– Փոխարէն՝ ես հիմա ձեզի աղուոր պատմութիւններ պիտի կարդամ այս գիրքէն,- աւելցուց : 
Մենք աղուոր պատմութիւններ կը սիրէինք, սակայն անոնցմէ զատ խաղալ ալ շատ կը սիրէինք:
Բայց ուրախ լուր բերող օրիորդը, վայրկեանին միտքը փոխած ըլլալու ձեւով, յանկարծ կարմիր ներկով ցուցամատը օդին մէջ բարձրացուց եւ, 
– Ձեզմէ ո՞վ կ’ուզէ ինձմէ առաջ սկսիլ, եւ դասարանին ու ինծի հետաքրքրական պատմութիւն մը պատմել,- հարցուց…:
Գրասեղաններու առաջին շարքին վրայ նստած էի ես, քովս Սոնա Պէնկեանը, անդին Աննա Գրիգորեանը, Սեդա Թաթլեանը, Արտաշէս Թումանեանը, Միհրան Տիւրկերեանը եւ դեռ ալ ուրիշներ…:
Օրիորդ Աղաւնին ժպիտով պաստախանի սպասեց:
– Ե՛ս,- լսեցինք յանկարծ դասարանի ետեւի սեղաններէն տկար ձայն մը, եւ Արշալոյս Կուտսուզեանը մատը վեր բարձրացուց:
– Ուրեմն առջեւ եկուր եւ սկսէ՛,- ըսաւ օրիորդ Աղաւնին գոհ դէմքով:
Արշալոյսը զատուեցաւ առջեւի պզտիկ գրասեղանէն, եւ վարանոտ քայլերով օրիորդին մօտեցաւ:
Ես կը ճանչնայի Արշալոյսը: Գիտէի որ ընտանիքով Պէյն էլ Սուրէյնի կամ Տարպ էլ կինենայի համեստ թաղերէն մէկուն մէջ կը բնակէին եւ Մաքրիկ մօրաքիս ըսածին պէս, «իրենց հալ»ին կ’ապրէին: Չեմ գիտեր, թէ այդ էր պատճառը, բայց Արշալոյսը ընդհանրապէս քիչ կը խօսէր, դասարանին մէջ շատ բարեկամներ չունէր եւ թերեւս անխնամ մազերուն ու անփոյթ արտաքինին պատճառով ալ գրեթէ միշտ մինակ էր: Բայց հակառակ ատոր՝թուխ դէմքը միշտ ժպտուն էր, ու շրջապատէն ալ գոհ, երբ խնդար, պզտիկ ակռաները կ’երեւային, եւ այտերուն վրայ ալ երկու թեթեւ փոսիկներ կը բացուէին:
Արշալոյսը իր մազերով ու թուխ մորթով գեղեցիկ չէր, բայց կարելի է ըսել, որ բարի եւ հեզ բնաւորութեան պատճառով սիրուն եւ գրաւիչ էր: 
Սակայն դէմքով եւ երեւոյթով ես աւելի կը նախընտրէի քոյրը՝ Մարին, որ ճերմակ երեսով, սահուն մազերով ու գարնան առաջին հովերուն պէս ալ թարմ ու սահուն մորթով, գեղեցիկ էր: 
Ես կը սիրէի երբ դասարանիս մէջ գեղեցիկ դասընկերուհիներ գտնուէին, եւ շատ կ’ուզէի որ Մարին մեր դասընկերուհին եղած ըլլար: Բայց ան մեզմէ մէկ կամ երկու դասարան բարձր էր, եւ զբօսանքներու ժամանակ ալ, երբ առտուայ կամ յետմիջօրէներու փայլուն արեւը երկար մազերուն մէջ թել-թել բոյն դնէր, ան միայն իր ընկերներուն հետ կը խաղար եւ բակին մէջ ինծի չէր մօտենար:
Իսկ Արշալոյսը քրոջը չէր նմաներ: Գրեթէ ամէն ինչի մէջ անոր հակապատկերն էր եւ բնաւորութեամբ ալ այնքան ամչկոտ ու քաշուող էր, որ այն օրը, երբ ետեւի սեղաններէն պզտիկ քայլերով օրիորդ Աղաւնիին առջեւ հասաւ,
– Ի՞նչ պիտի պատմէ, ինչպէ՞ս պիտի պատմէ,- անցաւ միտքէս…: 
Բայց օրիորդ Աղաւնին ձեռքը Արշալոյսին ուսին դրաւ եւ յուսատու ժպիտով,
– Ըսէ՛ նայիմ, Արշալոյս, մեզի ի՞նչ պիտի պատմես այսօր,- հարցուց:
– Թաւուխին պատմութիւնը,- պատասխանեց Արշալոյսը՝ գետին նայելով:
– Հաւո՞ւն պատմութիւնը ըսել կ’ուզես,- հարցուց օրիորդ Աղաւնին:
– Չէ՛, թաւուխին,- կրկնեց Արշալոյսը եւ նայուածքը օրիորդին դարձնելով,
– Մայրս ինծի միշտ «թաւուխ»ի՛ն պատմութիւնը կը պատմէ,- շարունակեց…: 
– Լաւ,- ուրեմն պատմէ, որպէսզի մտիկ ընենք,- համաձայնեցաւ օրիորդ Աղաւնին, եւ քայլ մը աւելի մօտեցաւ Արշալոյսին: 
Այն օրերուն սովորութիւն էր բոլոր պատմութիւնները «Կար ու չկար»ովկամ ալ «ժամանակին» եւ «Անգամ մը» բառերով սկսիլ եւ վերջաւորութիւններն ալ բոլորին ծանօթ Գարեգին եպիսկոպոսին «Երկինքէն երեք խնձոր ինկաւ» բառերովը փակել…:
Արշալոյսը «Անգամ մը»ով սկսաւ իր պատմութիւնը, բայց մեծ բան մը չեղաւ այն օրուան իր պատմածը: Ճիշդ չեմ յիշեր, բայց, եթէ չեմ սխալիր, նիւթը գողի մը մասին էր, որ օր մը հարուստ կնոջ մը տունը գտնուած միջոցին ներս կը մտնէ եւ կրակին վրայ եփող հաւը գողնալէ ետք իր հին կօշիկները հաւուն եռացող ջուրով սանին մէջ կը դնէ, եւ մեկնելէ առաջ տանտիկնոջ առջեւ «Թաւուխը եփեցի, ապուր ըլլալու վրայ է» կը պոռայ ու կ’երգէ եւ յետոյ ալ, հաւու ըրած գողութենէն գոհ, « հէ՜՜յ» կը պոռայ ու կ’երթայ: 
Պատմած ժամանակ, Արշալոյսը մեր առջեւ դէմքը ծամածռելով գողին շարժուձեւերը կեղծեց եւ թաւուխին երգը երգեց: 
Արշալոյսին ձայնը մօրը ձայնին պէս խռպոտ էր: Ես կը ճանչնայի Արշալոյսին մայրը որ իրեն պէս ժպտուն էր, եւ առաջին անգամ երբ ճանչցայ, մազը ետեւէն կարճ, աւելի պէս մէկ գիծի վրայ կտրել տուած էր:
Մայրս կ’ըսէր, որ անունը Ոսկի կամ Ալթըն էր, եւ այն օրերուն, երբ մօրս շուքին տակ քալելով, առտուները երբեմն «պազար» կ’երթայի, Յարութիւն Տեմիրճեանի մեծ հօրը փուռին առջեւ, միշտ տիկին Ալթընին կը հանդիպէինք: 
Ան կը կենար եւ ձեռքը ուռած տոպրակ մը բռնած, խռպոտ ձայնով միշտ նոր բան մը կ’ունենար պատմելիք, կամ ալ պարզապէս հինէն ու նորէն կը շաղակրատէր, եւ երկու խօսքերու միջեւ ալ գլուխը ետ տանելով երկար կը խնդար: Այդ վայրկեաններուն իր բաց բերնէն, ոսկի հերձատամներէն մէկուն փայլը կ’երեւար, ու ես կը խորհէի, թէ Ոսկի կամ Ալթըն անունը, այդ ակռային պատճառով իրեն տրուած էր: 
Մայրս կը սիրէր Ալթընը եւ կ’ըսէր, որ ան իր Ոսկի անունին պէս մաքուր էր որովհետեւ անկեղծ էր:
Երկուքը երթալ-գալու յարաբերութիւններ չունէին, սակայն լաւ բարեկամուհիներ էին, եւ ամենօրեայ գնումներու ժամանակ շուկային մէջ իրար հանդիպելու, եւ քիչ մը շաղակրատելու իրենց ունեցած փափաքը ինծի համար դժուար էր չհասկնալը: 
Ալթընը կը սիրէր խօսիլ: Ան հայախօս էր, բայց խօսակցութեան մէջ երբեմն թրքերէն բառեր կը գործածէր: Այդ բառերէն «Չօ՛ք շիւքիւր»ը եւ « Շիւքիւր Ալլահի» ն , դեռ մինչեւ այսօր, իր ձայնով, միտքիս մէջ մնացած են:
Մայրս մի՛այն ամառուայ կիզիչ արեւի օրերուն կը հրաժարէր բարեկամուհին տեսնելէ, որովհետեւ տաքին «աչքը չէր կտրեր» պազարին վերի կողմերը երթալու եւ ճամբուն վրայ հանդիպած ու սայլակներու վրայ բանջարեղէն կամ պտուղ ծախողներէ կ’ընէր գնումները:
Բայց այն օրերուն սովորական էր Ալթընին եւ մօրս պէս, ամէն օր շուկայ երթալ եւ կէսօրուայ ճաշի պատրաստութեան համար գնումներ ընելը: Աւելի ճիշտ սովորականէ աւելի ստիպողական էին այդ գնումները, որովհետեւ եօթանասուն տարիներ առաջ, կեանքը Եգիպտոսի մէջ պարզ էր եւ այսօրուայ դիւրութիւնները չկային: Աշխարհի մէջ հեռատեսիլ, բջիջային եւ ուրիշ բաներ դեռ չէին հնարուած: 
Համակարգիչ, եւ սառնարան ալ գոյութիւն չունէին: Բայց մենք կ’ապրէինք եւ չեմ ալ յիշեր, թէ կիները ո՛ր մասնաւոր դժուարութենէն կը գանգատէին…:
Բայց կեանքը անշուշտ ազատ չէր ուրիշ տեսակ դժուարութիւններէ:
Ես կը յիշեմ հազիւ եօթը կամ ութը տարեկան տղայ, դպրոցէն ազատ եղած օրերուս մօրս կ’օգնէի, եւ ձեռքէն բռնած, առտուները տաք արեւին տակ քալելով, կէսօրուան եփելիք ճաշին պէտք եղած բանջարեղէն, պտուղ կամ միս գնելու համար միասին շուկայ կ’երթայինք:
Գնումներէն յետոյ, մայրս «պազար»էն ձեռքը լեցուած եւ ծանր տոպրակով տուն կը դառնար եւ հետը բերածները «թել տոլապ»ին մէջ կը տեղաւորէր:
«Թել տոլապ»ը այն ժամանակներուն տուներու խոհանոցներուն մէջ գործածուած պահարան մըն էր, որուն վերի մասին երկու բացուող փեղկերուն վրայի երեսները պզտիկ ծակոտիքներով եւ նուրբ հիւսուածքով մետաղեայ շատ բարակ թերթեր հաստատուած էին, որոնցմէ ներս մտնող օդը ուտեստեղէնները զով կը պահէր եւ անոնք շուտ չէին աւրուեր…:
Այն օրերուն այսօրուան իմաստով սառնարաններ չէին հնարուած եւ գոյութիւն չունէին տուներուն մէջ: Մենք ալ չունէինք եւ «թել տոլապ»էն զատ ունեցածնիս ալ փայտէ քառանկիւն տուփ մըն էր, որուն մէջի, եթէ չեմ սխալիր, կապարէ կամ ուրիշ մետաղէ գոց գոյնով դարձդարձիկ խողովակին վրայ առտուները սառ ծախող մարդուն միջակ չափով բերած սառի կտորը կը զետեղէինք եւ մինչեւ իրիկուան ժամերուն խմելիք սառած ջուր կ’ունենայինք…:
Սակայն թարմ կերակուրի համար մայրս եւ ուրիշներ ստիպուած էին ամէն օր շուկայ երթալ եւ նոր գնումներ ընել:
Բայց միւս կողմէ ալ եթէ ամէն օր շուկայ երթալը դիւրին չէր, գոնէ մօրս եւ իր բարեկամուհիներուն համար իրար հանդիպելու լաւ առիթ էր:
Մօրս բարեկամուհիները շատ էին, սակայն բոլորին անունը Ոսկի չէր, եւ անոնց մէջ յարգի եւ փայլուն քարերու ուրիշ անուններ ունեցողներ ալ կային: 
Կային օրինակի համար Գոհարը, Փռլանթը, Էլմասը եւ յատկապէս իր որբանոցի հին ընկերուհիներէն, պզտիկ եւ պճլտուն աչքերով փոքրամարմին Փերուզը, որուն աչքերը միշտ կը ժպտէին, եւ խնդացած ժամանակ ալ ազնիւ քարերու յատուկ փայլով դէմքին հետ կը խնդային: 
Մայրս Փերուզը տեսնելու համար միշտ իր տունը այցելութեան կ’երթար, որովհետեւ Փերուզը ամէնօրեայ գնումներու համար մօրս եւ Ոսկիին յաճախած պազարը չէր երթար: 
Փերուզի տան պզտիկ հիւրանոցին մէջ նստած, մայրս եւ տիկին Փերուզը, հին եւ նոր օրերէ կը խօսակցէին եւ եթէ պատահէր, որ նիւթը յանկարծ իրենցմէ մէկուն անծանօթ անձի մը շուրջ դառնար, տիկին Փերուզը կամ մայրս «քեզմէ աղէկ չըլլայ»ով կը սկսէին պատմուելիքը…:
Այս «քեզմէ աղէկ չըլլայ»ն, այն օրերուն եգիպտահայ գաղութի կիներուն մէջ շատ կը գործածուէր եւ իբրեւ բարեկամական զգացումներ չվիրաւորող փափկանկատութեան տեղ կ’անցնէր: 
Իսկ Փերուզն ալ մօրս լաւ բարեկամուհիներուն մէջ յատուկ տեղ ունէր: 
Ան Տահէր թաղի վերի կողմերը, երկյարկանի շէնքի մը մուտքի երեք կամ չորս աստիճաններէն վեր, գետնայարկի պզտիկ յարկաբաժինի մը մէջ կը բնակէր, եւ ունէր չորս զաւակներ, որոնցմէ Մարին եւ Ալիսը ինծի գրեթէ տարեկից էին:
Մարին Ալիսէն տարի կամ տարի ու կէս աւելի մեծ էր եւ բնաւորութեամբ զուարթ ու կատակասէր էր: 
Ան մազերը կարճ կը կտրէր եւ թերեւս ակնոց չգործածելուն պատճառով ալ, երբեմն հազիւ դռնէն ներս մտած եւ մեր խաղերուն դեռ չսկսած, կարծես դէքիս վրայ նոր կամ փոխուած բան մը փնտռելու ձեւով աչքերը վրաս կը սեւեռէր ու զիս կը դիտէր: 
Մարին կրակոտ եւ համարձակ աղջիկ էր: Խօսուն էր, կը սիրէր խաղալ եւ խաղերուն մէջ ալ վազվզուքներովը կը նախընտրէր: Սակայն իրենց բնակած յարկաբաժինը մեծ չէր, ներսը վազելու կամ խաղալու տեղ չկար, եւ եթէ պատահէր, որ երբեմն աղմկէինք, մայրս կամ տիկին Փերուզը 
-Ձայն մի հանէք, գացէ՛ք, ուրիշ տեղ խաղացէք ,- կ’ըսէին:
Բայց տան մէջ ուրիշ յարմար տեղ չկար խաղալու: Այդ պատճառաւ ալ մեր խաղերու գլխաւոր վայրը, իրենց պզտիկ յարկաբաժինէն դուրս, վերի յարկերը գացող սանդուխի աստիճաններն էին, որոնց վրայ երբ վեր վար վազէինք եւ խաղայինք, Մարին շուտ կը տաքնար, ճակտին քրտինքը ձեռքովը կը սրբէր, ու ես այդ վայրկեաններուն կը նշմարէի, որ երկու այտերուն վրայ նոր հասուննալ սկսող պտուղներու կարմիր գոյն մը կը բացուէր, որ կը տարածուէր եւ դէմքը աւելի կը գեղեցկացնէր:
Բայց ան կը սիրէր հետս խաղալ, քովէս չէր հեռանար եւ հազիւ խաղ մը վերջացած՝ անմիջապէս նորեր կը հնարէր: 
Ես իր տան մէջ գտնուելուս իբրեւ յարգանք՝ խաղերու ընտրութիւնը միշտ իրեն կը ձգէի: Սակայն իր գիտցած եւ հնարած խաղերու տեսակները պարզ էին, որովհետեւ մեր գլխաւոր խաղալիքները, սովորաբար կարմիր փուչիկ մը, գնդակ մը եւ իրենց յարկաբաժինէն դուրս գտնուող սանդուխի աստիճաններն էին: Բայց մենք հաճոյքով կը խաղայինք եւ ուրիշ բանի կամ խաղալիքներու պակասը չէինք զգար: Մենք իրարմով եւ Մարիին հնարած անվերջանալի նոր խաղերով միշտ գոհ էինք ու միասին կը զուարճանայինք …:
Ես կը սիրէի Մարիին ընկերութիւնը եւ կ’ուրախանայի, երբ ամէն անգամ մայրս 
– Քալէ՛, այսօր Փերուզին երթանք,- ըսէր:
Գիտէի որ Մարին հոն պիտի ըլլար եւ հետս խաղալ պիտի ուզէր…:
Չեմ գիտեր, թէ մայրս Մարիին վերաբերմունքին կամ ալ քովէս չբաժնուելուն պատճառով որեւէ բանէ կասկածա՞ծ էր, թէ ոչ, բայց օր մը վերադարձի ճամբուն վրայ, հաւանաբար կնոջական զգացումներէ տարուած,
– Տղա՛ս, ուշադրութիւն ըրէ՛, կարծեմ այս Մարին քու վրադ աչք ունի,- ըսաւ:
Մայրս աղջիկներու մասին հետս խօսելու սովորութիւն չունէր, իսկ ես ալ այն օրերուն աւելի մեծցած, հազիւ տասը կամ տասնմէկ տարեկան տղայ դարձած՝ դեռ չէի սորված գիտցած աղջիկներուս նայուածքները կարդալ, եւ Մարիին՝ իմ մասիս ունեցած զգացումներուն ալ յստակ չէի անդրադարձած…:
Սակայն գիտէի եւ կը զգայի միայն, որ կ’ուզէի միշտ Մարիին քովը ըլլալ…:
Բայց մօրս ըսածէն յետոյ, եւ յատկապէս տիկին Փերուզին տունը տուած մեր յաջորդ այցելութենէն սկսեալ, ես տարբեր աչքով սկսայ նայիլ Մարիին եւ աւելի սիրեցի իր տաք ու կարմրող այտերը….:
Բայց Մարին չգիտցաւ, լուր ալ չունեցաւ ատկէ եւ ուրիշ օրերու պէս իրենց պզտիկ յարկաբաժինի առջեւի սանդուխներուն վրայ դեռ շատ անգամներ շարունակեց սրտիս հետ վեր վար վազել ու … հետը խաղալ…:

Քամփինաս, Պրազիլ

 

Share Button

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Լրատուութեան գործընկեր