• London

  • Beirut

  • Moscow

  • Los Angeles

  • Paris

  • Sydney

  • Toronto

Հըսնիքիֆ Հայկական Հնամեայ Երկրամասը

27.10.2018   01:53

Կազմեց` ՌՈՒԲԻՆԱ  ՕՀԱՆԵԱՆ

Լրատուները ամիսներ առաջ գրեցին Թուրքիոյ տարածքին գնտուող Հըսնիքիֆ (حصن

 کیف) հնամեայ քաղաքի մօտալուտ ջրամոյն ըլլալու մասին։ Տիգրիս գետի վրայ Իսուլու ջրամբարտակի կառուցման հետեւանքով՝ Հըսնիքիֆ բերդ, բերդաքաղաքն ու շրջակայքի աւելի քան 200 գիւղեր կ’անցնին ջուրի տակ։ Աւելի քան 2 միլիառ տոլար արժողութեամբ՝ Իսուլու ջրամբարտակի կառուցումը յայտնուեցաւ տարածաշրջանի երկիրներու ուշադրութեան կեդրոնին՝ այն առումով, որ այդ նախագիծով զգալիօրէն կը պակսի դէպի Իրաք հոսող Տիգրիս գետի ջուրերը, եւ Իրաքը ոռոգման ջուրի լրջագոյն խնդիրին առջեւ կը կանգնի։ Անշուշտ, ատիկա նաեւ բացասաբար կ’ազդէ Իրանի հարաւը գտնուող Խուզիստան նահանգին մէջ, երբ դէպի Իրան փչող՝ Իրաքի անապատ դարձած տարածքներու հողմերը՝ իրենց հետ բերելով մեծ քանակութեամբ աւազ, մեծագոյն վնասը կը հասցնեն Իրանի գիւղատնտեսութեան ու բնապահպանութեան։ Թուրքիան Իսուլու ջրամբարտակի կառուցումը կը բացատրէ իր երկրի հարաւ-արեւելեան շրջաններու գիւղատնտեսութեան զարգացմամբ, եւ անոր համար անհրաժեշտ ոռոգման ջուրերը հայթայթելու նպատակով։ Իսուլուն 19րդ ջրամբարտակն է, որ կառուցուած է Եփրատ եւ Տիգրիս գետերուն վրայ՝ Թուրքիոյ տարածքին։

Վերադառնանք բնաբանին։ Ջրամոյն կը դառնայ Տիգրիս գետի հովիտը գտնուող՝ 12,000 տարուան վաղեմութիւն ունեցող՝ հնադարեայ հայկական Հըսնիքիֆը։ Բայց ի՞նչ է այդ քաղաք- գաւառակի պատմութիւնը։ Այդ անուան առաջին անգամ կը հանդիպէի, եւ Համացանցը շատ տեղեկութիւններ չի հաղորդեր այս մասին։ Բայց հայկական տարբեր բառարաններու մէջ գտայ աւելի ընդարձակ տեղեկութիւններ, որ համադրաբար կը ներկայացնեմ ստորեւ։

 

*     *     *

Հասանքեւ, Հասանքէֆ, Հասանքէյֆ, Հասանքիէֆ, Հիսնիքիէյֆ, Հիսնիքէֆ, Հիսնիքիոյ, Հիսնիքէյֆա, Հըսնիքիֆ։ Ահա գաւառակի անունը նոր շրջաններէն սկսած մինչեւ նախնադար։ Երկրամաս հնագոյն Հայաստանի՝ Նայիրիի Տիգրիս գետի հովիտին մէջ։ Տարածքով հիմնականօրէն կը համապատասխանէ Նայիրիի Կիպանի երկրին։ Իսկ Կիպանին գաւառակ էր Վերին (Հայոց) Միջագետքի մէջ։ Հետագայ դարերուն Հըսնիքիֆը Մեծ Հայքի Աղձինք նահանգի հարաւային ծայրամասը կը գտնուէր՝ Մծբին քաղաքի մօտ։ Պատմահայր Մովսէս Խորենացիի վկայութեամբ, Աղձինքը Մեծ Հայքի երրորդ նահանգն էր։

Հըսնիքիֆը ներկայիս կը գտնուի Թուրքիոյ հարաւ-արեւելեան Տիարպեքիր նահանգի Մարտին գաւառը։ Ինչպէս նշեցինք, հնագոյն հայերը Տիգրիս գետի հովիտի քարայրները ապրած են պատմութեան վաղ շրջաններէն սկսած։ Քարանձաւներու հետքեր կան մինչեւ այսօր։

 

Նայիրի

Նախարինա, Նախրայնա, Նախրիա, Նահարային, Նահարին, Նահարինա, Նահարինի, Նահրի, Նահրիա, Նիհրիա, Նիհրիանի, Նիհրիա, Նիրի, Նիտ։  Ցեղային միութիւն (պետութիւն, երկիր) Հնագոյն Հայաստանի հարաւ-արեւմտեան կողմը: Նայիրին վերոնշեալ տարբերակներով կը յիշատակուի սեպագիր արձանագրութիւններու մէջ։ Ունի տարբեր ստուգաբանութիւններ,- «Գետերու երկիր», «Կրակի երկիր» եւ այլն։

Նայիրիի մէջ կը մտնէին Վանայ լիճի աւազանը, Տիգրիսի եւ Եփրատի վերին հոսանքներու շրջանին ինկած երկրամասերը։ Ք․ծ․ա 9րդ դարուն Նայիրին միաւորուած է հայկական թագաւորութեան մէջ, եւ անոր առաջին գահակալները սկսած են կրել «Նայիրի երկիրներու թագաւոր» տիտղոսը։ Նայիրիի լեռները յիշատակուած են ուրարտուական սեպագիր աղբիւրներու մէջ։ Հաւանական կը համարեն նոյնացնել Տաւրոս լեռնաշղթայի հետ։ Իսկ Նայիրիի Ծովը նոյն Վանայ լիճն է։

 

Աղձինք

Մեծ Հայքի երրորդ նահանգ Աղձինքը կը գտնուէր Արեւմտեան Տիգրիսի եւ Հայկական Տաւրոսի միջեւ, մօտ 18 000 քմ2 տարածութեամբ եւ ունէր 10 գաւառ։ Աղձինք անունը նախահայկական ծագում ունի։ Բնական պայմաններով, Աղձինքը կը բաժնուի երկու հակադիր մասերու՝ հիւսիսային, որ Հայկական Տաւրոսի շրջանին մէջ ունի դաժան կլիմայ, եւ հարաւային, որուն կլիման տաք է, մակերեւոյթը՝ հարթավայրային։ Արտաշիսեաններու եւ Արշակունիներու օրօք Աղձնիքը Մեծ Հայքի չորս բդեշխութիւններէն մէկն էր։ Աղձինքի մեծ կեդրոն Տիգրանակերտը «արքունի քաղաք» էր եւ ունէր ներքին ինքնավարութիւն։ Քաղաքը կը կառավարէր թագաւորի նշանակած քաղաքապետը՝ «շահապը»։ Ընդունուած է Տիարպեքիրը համարել նոյն Տիգրանակերտը։ Աղձինքը հարուստ էր գետերով ու աղբիւրներով, յայտնի էր իր երկաթի ու կապարի հանքերով եւ նաւթով։ Զարգացած էր խաղողի մշակութիւնը, գինեգործութիւնը եւ անասնապահութիւնը։

Աղձինքի վիճակը արմատապէս փոխուեցաւ արաբական նուաճումներէն ետք (640-650), երբ դաշտավայրային մասին մէջ հաստատուեցան արաբական ցեղեր։ VIII դարու վերջաւորութեան, Աղձինքի մէջ ստեղծուեցաւ արաբական ամիրայութիւն։ Հայութիւնը մնաց Աղձինքի լեռնային մասին մէջ՝ շարունակելով իր ձեռքին պահել Հայկական Տաւրոսէն դէպի Միջնաշխարհը տանող լեռնանցքները։

Նոր ժամանակներուն, Աղձինքի տարածքի մէկ մասը կը մտնէ Տիարպեքիրի, միւս մասը՝ Պիթլիս նահանգի մէջ։

 

Հըսնիքիֆի մասին

Հըսնիքիֆ բառի ստուգաբանութիւնը չկրցայ գտնել։ Տեղ մը նշուած էր, որ «քիֆ»ը հայկական/ ուրարտուական արմատ ունի, բայց թէ ի՞նչ կը նշանակէ ատիկա, ձգենք լեզուաբաններուն ու պատմաբաններուն։ Ներկայիս ընդունուած է Հըսնիքիֆը (حصن کیف)-ը մեկնաբանել «Քարէ բերդ» վարկածով։

12,000ամեայ այս քաղաք-գաւառակը իր պատմութեան ընթացքին տեսած է տարբեր նուաճողներ, եւ մինչեւ իսկ ձեռքէ ձեռք անցած է։ Հըսնիքիֆը ժամանակին սահմանային կէտ էր Բիւզանդիոյ եւ Պարսկաստանի միջեւ, ուր տեղակայուած էին Բիւզանդիոնի զօրամիաւորները։ Երկու կայսրութիւններուն միջեւ երկարատեւ պատերազմներէ ետք եւ 363 թուականին կնքուած դաշնագիրով, Սասանեաններու Շապուհ Բ. արքան Հըսնիքիֆն ու ամբողջ Աղձինք գաւառը միացուց Պարսկաստանին։

Անշուշտ, առանձին հետաքրքրական նիւթ է ամբողջութեամբ ուսումնասիրել Հըսնիքիֆ քաղաք-գաւառակի պատմութիւնը։ Բայց քաղաքի պատմական անցքերու բաժինը շարունակենք աւելի մօտ դարերուն, երբ Հըսնիքիֆը վերջնականապէս դարձաւ Օսմանեան կայսրութեան մաս։

Սեֆեաններու Իսմայիլ թագաւորն էր, որ Հըսնիքիֆը նորէն միացուց Պարսկաստանին, բայց 1514 թուականին ներկայ Իրանի Մակու քաղաքի մօտ Չալտրանի մէջ սկսած թուրք-պարսկական ճակատամարտով եւ 1555 թուականին աւարտած պատերազմի ելքով, այսինքն Սեֆեան Պարսկաստանի պարտութեամբ, Հըսնիքիֆը, ինչպէս ամբողջ Տիարպեքիր նահանգը, վերջնականապէս յանձնուեցաւ Օսմանեան կայսրութեան։

Քաղաքի բնակիչները միշտ հայեր եղած են։ Իսկ 20րդ դարասկիզբին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն առաջ, Հըսնիքիֆը ունէր 300 տուն հայ եւ թուրք բնակիչ՝ մեծամասնութեամբ հայ։ Անոնց գլխաւոր զբաղումն էր ջորեպանութիւնը։ Քաղաքի հայերը բնաջնջուեցան կամ տեղահան եղան Հայոց ցեղասպանութեան տարիներուն։

Թուրքիոյ կառավարութիւնը 1981 թուականին Հըսնիքիֆն ու անոր շրջակայքը յայտարարեց պաշտպանութեան ենթակայ պատմական տարածք։ Իսուլու ջրամբարտակի կառուցումը ի սկզբանէ ենթարկուեցաւ բնութեան եւ մշակութային ժառան-գութիւններու պահապաններու քննադատութեան, եւ նոյն պատճառով, եւրոպական դրամատուները ետ կանգնեցան Իսուլու ջրամբարտակի կառուցման համար ներդրումներ կատարելէ։

Հըսնիքիֆի եւ շրջակայ տարածքներուն մէջ կան կարեւոր նշանակութիւն ունեցող մեծ թիւով պատմա-մշակութային յուշակոթողներ։ Թուրքիոյ կառավարութիւնը մօտ 50 միլիոն տոլար պիւտճէ յատկացուցած է  տեղափոխելու պատմական որոշ շինութիւններ։ Մինչեւ հիմա տեղափոխուած են երկու կառոյց,- 800 տարի վաղեմութիւն ունեցող բաղնիք մը եւ 600 տարուայ դամբարան։ Այդ շինութիւնները տարուած են 3,000 մեթր աւելի բարձր վայր մը, ուր վտանգ չկայ ջրամոյն ըլլալու։ Տեղացիներն ու մշակութային ժառանգութեան պահպանման հարցերով մտահոգուողները կը նշեն, որ կարելի չէ տեղափոխել Հըսնիքիֆի ու շրջակայի պատմական նշանակութիւն ունեցող բոլոր կառոյցները։ Անոնք կը բողոքեն քաղաքը անհետանալու փաստը տեսնելով։ Կառավարութեան բացատրութիւնները՝ Իսուլու ջրամբարտակի կառուցման անհրաժեշտութեան վերաբերեալ չի գոհացներ յատկապէս տեղաբնակներուն։ Անոնք կ’առաջարկեն ելեկտրականութիւն ստանալու համար արդիական ուրիշ միջոցներ։

Թուրքիոյ կառավարութիւնը կը փորձէ փարատել Հըսնիքիֆի եւ շրջանի աւելի քան 200 գիւղերու բնակիչներու մտահոգութիւնը՝ խոստանալով նոր քաղաքներ եւ գիւղաքաղաքներ կառուցել անոնց համար, եւ Իսուլու ջրամբարտակի կառուցումէն ետք, շրջանին մէջ զարկ տալ զբօսաշրջութեան։

Գրութիւնը եզրափակենք մէկ ուրիշ տխուր աւարտով։ Կ’անհետանայ 12,000 տարուան պատմութիւն ունեցող հայկական Հըսնիքիֆը…

 

Share Button

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Լրատուութեան գործընկեր