• London

  • Beirut

  • Moscow

  • Los Angeles

  • Paris

  • Sydney

  • Toronto

Ճանապարհ՝ Հայաստան

19.10.2018   20:19

ՅԱԿՈԲ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆ

ՆՈՐ ՕՐ, ԼՈՍ ԱՆՃԵԼԸՍ. – Մի քանի ժամ անց Մուշի փողոցներն էինք: Այլեւս վարժուած էինք դէմքերուն, կերպարներուն, փողոցներու թէյարաններու վերածուած մայթերուն, իրենց փոքր ու մեծ սեղաններով, որոնց շուրջ նստած թէյ կ՚ըմպէին օրն ի բուն, նոյնիսկ՝ օրուան տաք ժամանակին: Կ՚ըսէին, թէ թէյը կը զովացնէ եւ ջուրի փոխարէն թէյ կը խմէին:

Մուշ քաղաքը տակաւին կը պայքարի քաղաքակրթական արդիականութեան ջանքերով: Ժողովուրդը, մեծամասնութեամբ քիւրտ, տակաւին կը պահէ իր սովորութիւնները: Մզկիթներու մինարէթները ամէն տեղ են: Այստեղ հետաքրքրական է յիշել, թէ Թուրքիոյ մէջ մեր տեսած համարեա բոլոր մինարէթները աւելի բարակ էին արաբական մինարէթներէն, որոնց ականատես եղած ենք մեր ապրած երկիրներուն մէջ: Իսկ «էզանը» (մզկիթներէն երգուած իսլամական աղօթք) որ կը լսուէր մինարէթի գագաթէն, նոյն այն արաբերէն լեզուով երգուած էզանն էր:

Մուշի ժողովուրդը այդ նոյն քաղաքական ընտրութեան քարոզարշաւի եռուզեռին մէջ չէր գտնուէր ինչ որ էր Վանի ժողովուրդը, բայց փողոցները, խանութները, թէյարանները եւ սրճարանները լեցուն էին մարդոցմով. ու մենք, կարծէք այլեւս երկրին տէր-տիրական դարձած, կը շրջէինք Մուշի փողոցներով, տեղացին մեզի ստրկացնելու աստիճան, մանաւանդ երբ հարցը վաճառքի եւ գնումի վրայ կեդրոնանար: Հաւանաբար՝ այդ իրականանար, եթէ մի քանի օր եւս մնայինք այնտեղ:

Երեկոյ էր արդէն եւ պանդոկ պիտի վերադառնայինք յաջորդ օր ուղղուելու համար դէպի Էրզրում:

Առաւօտ կանուխ ճամբայ ելանք, ճանապարհին Մշոյ Սուրբ Կարապետ վանքը հանդիպելու նպատակով: Վարորդը մեզ կը տանէր լեռներու ճանապարհով, ոլոր մոլոր եւ հողային, հասնելու համար գիւղ մը, ուր կը գտնուէր վանքը: Բայց ի՜նչ վանք: Երբ վանք կ՚ըսենք, մենք հայերս անմիջապէս կրնանք երեւակայել եկեղեցի մը, կողքին սենեակներ եւ մենարաններ շրջապատուած պարիսպով կամ պատով ուր եկեղեցական արարողութիւններ տեղի կ՚ունենան կամ՝ ունեցած են անցեալին, որ այժմ՝ պահուած պէտք էր ըլլալ որպէս հնութիւն: Հասանք Մշոյ Սուրբ Կարապետ վանքի… մնացորդացին: Գիւղի մը մէջ, ուր ո՛չ մէկ փոփոխութիւն եղած կրնար ըլլալ անցեալի 100 տարիներուն: Ինքնաշարժէն իջնելով ուղղուեցանք դէպի փլատակ քարաշէն կառոյցի մը մուտքը, որ փակուած էր փայտաշէն ջարդուփշուր եղած դուռով մը, ծածկուած բոյսերով: Մտանք ներս: Պահ մը կարծեցինք թէ ախոռ կը մտնենք: Բայց ճիշդ էր, ախոռ մտած էինք, որովհետեւ՝ որքան ալ մաքրուած ըլլար եկեղեցին, ի պատրաստութիւն մեր ժամանումին, այնտեղ ակներեւ էր արջառի ներկայութիւնը իր հոտով եւ ուտելիքի ներկայութեամբ: Անշուշտ, տանիք չէր մնացած այդ նշանաւոր վանքին վրայ: Այնքան վտանգաւոր էր անոր երդիքին ներքեւ կանգնիլը, որ կարծէք հիմա պիտի փուլ գար մեր գլխին: Մի քանի բարակ գերաններով պահուած երդիքի մասնիկ մը մնացած էր, ուր միայն ոչխար մը կամ կով մը կրնային վստահիլ անոր զօրութեան: Ահաւասիկ այս է Մշոյ Սուլթան Սուրբ Կարապետ եկեղեցւոյ վիճակը այսօր: Կիսափլատակ, ո՛չ, գրեթէ փլատակ պատերով, որոնց քարերը օգտագործուած էին կողքի տուներու պատերու շինարարութեան, տեղ-տեղ խաչքարի մը նշոյլը յիշեցնող: Մայր եկեղեցւոյ սիւներուն վրայ տակաւին գոյութիւն ունէին հայկական տառեր եւ գրութիւններ, սուրբերու քանդակուած նկարներ, որոնք աղօտած էին ժամանակի ընթացքին, անհոգութեան եւ անտարբերութեան հետեւանքով: Մայր յենակ սիւնի մը կողքին, դրուած էր քայքայուած փոքր սեղան մը, զարդարուած Յիսուսի, Մարիամ Աստուածածնի եւ այլ քրիստոնեայ հայ սուրբերու նկարներով, չմոռնալով նաեւ՝ նուէրի զամբիւղը կամ՝ տուփը:

Հիմա, նուիրել կամ ո՛չ, հարցը այն չէր: Կը մտածէի. արդեօ՞ք այս գիւղի ժողովուրդը հայ էր, կամ իրենց նախնիները հայ էին, եւ իրենք՝ անգիտակցաբար կամ բնազդօրէն կը շարունակէին իրենց նախնիներուն սովորութիւնները կիրարկել: Գիտենք անշուշտ մեր եկեղեցիներուն մուտքին զետեղուած զամբիւղներուն նպատակը, որ կը շարունակուէր այստեղ: Հապա, եթէ իսկապէս հայերու մնացորդներ էին անոնք, ինչպէ՞ս վարուիլ իրենց հետ, ինչո՞վ վարձատրել զիրենք, ինչպէ՞ս փրկել զիրենք այդ կարգավիճակէն. որովհետեւ՝ ակներեւ էին հայկական կարգ մը սովորութիւններու կիրարկումը այստեղ: Բայց, դժբախտաբար, անոնք դարձած էին անտարբեր, կարծէք՝ անիմաստ դարձած էր այլեւս  իրենց համար որպէս հայ պայքարիլ քիւրտերու եւ թուրքերու խուժանի մը մէջ: Անոնք տեղի տուած էին կեանքի աւելի հզօր հոսանքին, կեանքի յարատեւումին, դառնալով մէկական քիւրտեր:

Դռներու եւ պատուհաններու ետին թաքնուած աղջիկներ ու երեխաներ անյագ մեզ կը դիտէին, իսկ շատեր՝ քաջութիւն ամբարելով մեր շուրջ կը պտտուէին հետաքրքիր պսպղուն աչքերով, որոնք միայն կը յիշեցնէին հայկական աչքեր…

Շար. 10

 

Share Button

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Լրատուութեան գործընկեր