• London

  • Beirut

  • Moscow

  • Los Angeles

  • Paris

  • Sydney

  • Toronto

Գրախօսական Նուարդ Մատոյեան-Տարագճեանի «ՀԱՅԱՊԱՏՈՒՄ» Գիրքին Մասին

23.02.2017   08:39

*ԱՐՄԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ*

Պատմական Գիտութիւններու Դոկտոր, Փրոֆէսոր

Օրերս Կարպիս Լ. Նազարեան հիմնադրամը լոյս ընծայած է սփիւռքահայ տաղանդաւոր գիտնական եւ հրապարակագիր Նուարդ Մատոյեան-Տարագճեանի «Հայապատում. Պատմութիւն եւ Իրականութիւն» գիրքը (Պէյրութ, 1916, 455 էջ)։ «Հայապատում»-ը կ՝ընդգրկէ 1991-2014թթ. ընթացքին հեղինակին կողմէ՝ մասնաւորապէս «Զարթօնք» օրաթերթին եւ սփիւռքահայ այլ լրատուամիջոցներու էջերուն մէջ հրապարակուած 45 պատմահրապարակախօսական յօդուածներ, որոնք կը լուսաբանեն 19-րդ եւ 20-րդ դարերու հայ ժողովուրդի պատմութեան կարեւոր եղելութիւններն ու իրադարձութիւնները։ Ներկայ հատորը, ինչպէս հեղինակը կը նշէ իր «Երկու Խօսք»-ին մէջ, ընթերցողին կը ներկայացուի «իբրեւ պահանջատիրական իրագործում» պատշաճը մատուցանելու Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին։ «Պատմութեան քարուղիներով» խորագիրի տակ զետեղուած յօդուածներուն մէջ, հեղինակը կ՝անդրադառնայ հայ ժողովուրդի ծագման, անցած ճանապարհին, հայկական քաղաքակրթութեան, Թուրքիոյ մէջ մնացած հայու հետքին եւ ժառանգութեան, քրիստոնէութեան ընդունման նշանակութեան, ազգային գաղափարախօսութեան եւ քաղաքական միտքի զարգացան պատմութեան եւ այժմու խնդիրներուն։

Նուարդ Մատոյեան-Տարագճեան կու գայ այն եզրակացութեան, որ թէեւ հայերը դարեր շարունակ զրկուած եղած են քաղաքական անկախութենէն, սակայն անոնք երբեք չեն ենթարկուած նուաճողներուն (էջ 15)։ Ան քրիստոնէութիւնը կը համարէ այն բարոյական ուժը, որմով հայ ժողովուրդը կրցած է դիմակայել օտար արշաւանքները (էջ 16)։ Հեղինակին համաձայն, ո՛չ Հռոմի, ո՛չ ալ Բիւզանդիոյ կայսրերը՝ իրենց անհեռատես քաղաքականութեան պատճառով՝ հասկցան Հայաստանի աշխարհագրական դիրքին նշանակութիւնը եւ խորտակեցին հայոց պետականութեան ուժը, հնարաւորութիւն տալով արեւելքէն եկած «բարբարոս» ժողովուրդներուն անարգել շարժելու արեւմուտք (էջ 16)։

Միաժամանակ, ըստ Նուարդ Մատոյեան-Տարագճեանի կարծիքին, պատմութեան իրողութիւնները կը բացայայտեն հայութեան ամենավնասաբեր հիւանդութիւնը՝ «անմիաբանութիւնը»։ Կարելի է լիովին համաձայնիլ հեղինակի այն տեսակէտին հետ, որ հայը կորսնցուց իր պետականութիւնը՝ առաջնորդուելով «նախապաշարումներով եւ թիւրիմացութիւններով», գերադասելով անձնական շահը, փառքն ու պատիւը, ողբալով իր կորուստներն ու միշտ օտարին վերագրելով իր ողբերգութիւններուն պատճառները։ Եւ այս սովորութիւնը այնքան արմատացաւ հայերուն մէջ, կը շարունակէ հեղինակը, որ քաղաքական կեանքէն զրկուած հայ ժողովուրդը հեռու մնաց պետական մտածողութենէն, չկրցաւ ձեւակերպել ազգային գաղափարախօսութիւն եւ ինքնուրոյն քաղաքական ուղեգիծ (էջ 36, 39)։ Այդ հիւանդութեան դարմանումը հեղինակը կը տեսնէ քաղաքական յառաջդիմութիւն, առողջ գաղափարախօսութիւն եւ պատասխանատուութիւն դրսեւորելու մէջ (էջ 36-37)։ Անցեալի պատմական դառն փորձը, կը նշէ ան, մեզմէ կը պահանջէ ունենալ զգօն եւ պատասխանատու համազգային կեցուածք, առարկայական մօտեցում՝ իրականութեան իսկական պատկերը տեսնելու եւ նոր ծուղակներու մէջ չգահավիժելու համար (էջ 49)։

«Հայ քաղաքական միտքը պատմութեան քարուղիներով» յօդուածին մէջ, հեղինակը՝ քննական վերլուծութեան ենթարկելով անցեալի պատմութիւնն ու ներկայի իրականութիւնը, արեւմտահայութեան բնաջնջման պատճառները, արտաքին աշխարհէն պարտադրուող բարեփոխումներու էութիւնն ու ազգային մտածելակերպը, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութիւնն ու Հայաստանի քաղաքական վիճակը, կու գայ այն եզրակացութեան, որ մեր ապագան միաձոյլ քաղաքական ուժի մէջ է (էջ 49)։

«Վերագնահատում պատմութեան փաստերու» խորագիրին տակ զետեղուած յօդուածներուն մէջ՝ Նուարդ Մատոյեան-Տարագճեան 1990-ականներու եւ 2000-ականներու բարձունքէն, Հայաստանի անկախ պետականութեան, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան եւ աշխարհաքաղաքական պայմաններուն մէջ նորովի կը մեկնաբանէ եւ կը գնահատէ հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրական պայքարի շրջանի իրադարձութիւնները, 1918 թուականի մայիսեան ճակատագրական հերոսամարտերը, Սեւրի դաշնագիրը, Հայաստանի առաջին հանրապետութեան շրջանը, հայ ազատագրական պայքարի հերոսներու՝ Մկրտիչ Խրիմեանի, Անդրանիկ Օզանեանի, Գարեգին Նժդեհի հայեացքներն ու գործելակերպը։

1992-ին գրուած իր յօդուածներէն մէկուն մէջ՝ Նուարդ Մատոյեան-Տարագճեան համոզուած կերպով կը նշէ, որ հայ ժողովուրդի նորագոյն անցեալին վերագնահատումը անհրաժեշտ է յատկապէս այս օրերուն, երբ հայրենի իրականութեան մէջ տեղի ունեցող արագընթաց եւ անսպասելի քաղաքական-հասարակական իրադարձութիւնները, յեղաշրջումներու համազօր փոփոխութիւնները, անցումային բարդ իրավիճակը խիստ զգալի կը դարձնեն ազգային քաղաքականութեան իրատես քննութիւն կատարելու հրամայականը։ Հեղինակը անմիջապէս ընթերցողին կը բացատրէ վերագնահատման իմաստը.

«Մեր գաղափարական տարակարծութիւնները կամ հակառակութիւնները որքան ալ անհաշտ ըլլան, պէտք է անաչառ եւ իրատես արդարամտութեամբ մօտենալ հարցերուն, անցեալին տեղի ունեցող դէպքերուն, որպէսզի ազգային առողջ գիտակցութեամբ դաստիարակուին գալիք սերունդները, որոնք կանգնած են ճանապարհներու եւ նոր հորիզոններու առջեւ» (էջ 66)։

Խորհելով Հայաստանի պատմութեան հանրապետական շրջանի՝ առաջին, երկրորդ եւ երրորդ հանրապետութիւններուն մասին, Նուարդ Մատոյեան-Տարագճեան կը գնահատէ այդ փուլը, իբրեւ մէկ ամբողջութիւն։ Ան կը նշէ, որ 1918 թուականին Հայաստանի Ա. Հանրապետութիւնը կ՝ամբողջանար մարմնաւոր եւ հոգեւոր Խորհրդային Հայաստանով, իսկ այդ ամբողջութեան արգասիքը դարձաւ Հայաստանի Գ. Հանրապետութիւնը (էջ 63)։ Հեղինակը կը կարծէ, որ հայ ժողովուրդը նուաճած է իր ապրելու իրաւունքը՝ Սարդարապատի հերոսամարտին շնորհիւ։

Հատորին «Եղեռնապատում» բաժինը ամենածաւալունն է։ Անիկա կ՝ընդգրկէ քսան յօդուած, որոնք կը լուսաբանեն եւ կը քննարկեն թուրքերուն կողմէ Կոստանդնուպոլսոյ գրաւումը, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց պատրիարքարանի պատմութեան, Հայկական Հարցին, հայ-թրքական յարաբերութիւններուն, երիտթուրքերու դատավարութեան, քեմալական շարժման, հայ-թրքական երկխօսութեան, պահանջատիրութեան, Հայոց Ցեղասպանութեան, Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւններուն, Թուրքիոյ անցեալի եւ ներկայի քաղաքականութեան, Հայոց Ցեղասպանութեան 100-ամեակին վերաբերող խնդիրներ։ Դեռ 1991 թուականին՝ վերլուծելով նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան դերակատարութիւնը Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման հարցին մէջ, Նուարդ Մատոյեան-Տարագճեան կը գրէր, որ «այն ատեն, երբ ծանրանայ Հայաստանի քաղաքական կշիռը, Հայ Դատը կրնայ յառաջդիմել եւ իր բարւոք լուծումը գտնել» (էջ 307)։

Հեղինակին բոլոր գործերուն մէջ, կարմիր թելի պէս կ՝անցնի միասնական ըլլալու, Հայաստանի Հանրապետութեան շուրջ համախմբուելու եւ կազմակերպուած աշխատելու գաղափարը. «վերանորոք ուխտով Միաբանինք, Կազմակերպուինք եւ Չյուսահատինք մինչեւ մեր ուժին վերջին կաթիլը…» (էջ 314)։

Շատ կարեւոր են Նուարդ Մատոյեան-Տարագճեանի պատգամները Հայոց Ցեղասպանութեան 100-ամեակին նուիրուած հրապարակումներուն մէջ։

«Հայ եւ օտար ուսումնասիրողներ Հայ Դատի» խորագիրին տակ ներկայացուած հրապարակումներէն ուշագրաւ է «Հայոց Ցեղասպանութիւնը օտար ուսումնասիտրողներու գնահատականով» յօդուածը, ուր հեղինակը կը քննարկէ Յովհաննէս Լէփսիուսի, Ֆրիտեոֆ Նանսէնի, Ֆայէզ-էլ-Ղուսէյնի, Անատոլ Ֆրանսի, Անթուան Մէյէյի, Անրի Բարբիի, Թեսսա Հոֆմանի եւ այլոց գործունէութիւնն ու հետազօտութիւնները, անոնց դերն ու նշանակութիւնը երիտթրքական իշխանութիւններուն կողմէ իրագործուած յանցագործութիւններու լուսաբանման եւ դատապարտման, արեւմտահայութեան օգնութեան ձեռք մեկնելու գործին մէջ։

Նուարդ Մատոյեան-Տարագճեանի գրական գործունէութեան կարեւոր մաս կը կազմեն Հայկական Հարցի եւ Հայոց Ցեղասպանութեան պատմութեան նուիրուած աշխատութիւններուն վերաբերեալ անոր գրախօսականները։ Կարեւոր են եւ ուշագրաւ անոր հրապարակումները Թեսսա Հոֆմանի, Թաներ Աքչամի, Ագապի Նասիպեանի, Ճոն Կիրակոսեանի, Արման Կիրակոսեանի, Ռուբէն Պօղոսեանի, Պուրհան Հաննա Էլիայի, Քեմալ Եալչինի եւ այլոց աշխատութիւններուն եւ գործունէութեանց մասին։

Նուարդ Մատոյեան-Տարագճեանի «Հայապատում» աշխատութիւնը կարեւոր ներդրում է հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի, ազգային գաղափարախօսութեան, Հայկական Հարցի եւ Հայոց Ցեղասպանութեան պատմութեան ներկայացման, լուսաբանման եւ գիտական ուսումնասիրութեան գործին մէջ։ Հեղինակին հրապարակումներուն առանձնայատութիւնը՝ ուղղուած ըլլալով սփիւռքահայ ընթերցողներու լայն շրջանակին՝ կը կայանայ անոր  խոր գիտական բովանդակութեան մէջ՝ հիմնուած բազմապիսի աղբիւրներու եւ գրականութեան վրայ՝ հակառակ անոնց հրապարակախօսական բնոյթին։ Գիրքին գիտական բարձր որակ կու տան նաեւ հարուստ ծանօթագրութիւններն ու օգտագործուած գրականութեան ցանկը։

Վիեննա
Ծանօթ՝ Բնագիրը արեւելահայերէն
Արեւմտահայերէնի վերածեց՝ «Զարթօնք»     

Share Button

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Լրատվական գործընկեր