• London

  • Beirut

  • Moscow

  • Los Angeles

  • Paris

  • Sydney

  • Toronto

Նամականի Պատուարժան խմբագրութիւն «Զարթօնք»  օրաթերթի

14.12.2019   08:54

Յարգարժան խմբագրապետ Սեւակ Յակոբեան,

Նախ եւ առաջ կը շնորհաւորեմ  «Զարթօնք»ի ազատախոհութիւնը, որուն իբրեւ փաստ ան հրատարակեց իմ  վերջին տասէ աւելի յօդուածները շաբաթական հերթականութեամբ բոլոր տեսակէտները անպայման ընդունած չըլլալով  հանդերձ:

Նաեւ՝ շնորհակալութիւն կը յայտնեմ, որ մօտիկ անցեալին ալ իր էջերը տրամադրեց, այժմ  վախճանեալ երախտաւոր մտաւորականին՝ Աւետիս Եափուճեանին հետ մեր կարծիքներու փոխանակութեան:

Լիբանանահայ կոմունիստները միշտ բարձր գնահատած են՝ Արմենական ակունքով ՌԱԿ-ի արմենականներու աւանդին  հաւատարիմ մնացած «Զարթօնք» ի ոչ միայն անվերապահ հայրենասիրութիւնը  Սովետական Հայաստանի հանդէպ, այլեւ՝ այլ առիթէ առիթ իրաւացի, բայց բարեկամական շունչով վերյիշեցումները  «Ներքին հողերուն»  արդար լուծումի  պահանջին, քանի որ իրենք եւս նոյն բանը կ՛ընէին, սակայն ներքին կարգով, ոչ հրապարակային, իրենց  Երեւան այցելութեան  առիթներով  Ցուրտ պատերազմի  երկբեւեռացուած  աշխարհակարգին օրերուն, հակասովետական բեւեռի ջախացին ջուր տարած չըլլալու  նախանձախնդրութեամբ:

Եւ ես ՝  հայ կոմունիստներէն մին ըլլալով հանդերձ, շրջանի մը համար ընդունած եմ  ստանձնել՝ Արմենականներու  ղեկավարին Մկրտիչ   Փորթուգալեանին անունը կրող ՌԱԿ-ի ուսանողկան ակումբին  ատենապետութիւնը, ինչպէս նաեւ՝ ՀԵԸի տեղական վարչութեան անդամակցութիւնը եւ Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան վարչութեան ատենապետութիւնը եկեղեցական տագնապի թէժ օրերուն:

Գալով Լեռնային Ղարաբաղի  հարցին, սխալ է  ձեր  խօսքը թէ  Ղարաբաղը «կցուած էր» (annexed)  Ազրպէյճանին: Ղարաբաղը ինքնավար մարզ մըն էր՝  Ազրպէյճանի  «կազմին մէջ» (մեր կարծիքով Լեռնային Ղարաբաղի «ինքնավարութիւնը» ձեւական էր: Լեռնային Ղարաբաղը, ոչ մէկ ատեն «Ինքնավար մարզ»ի մը միջազգային սահամանումին համեմատ եղած է: Փաստերը շատ են, որոնցմէ մին այն է, որ անոր իշխանութիւնը, կ՛որոշուէր Պաքուի եւ ո՛չ անոր Հայ բնակչութեան կողմէ – խմբ.):                                                                                                                                    Իրաւաքաղաքական տարբերութիւնը շատ մեծ է՝  «կցումի »ին եւ ինքնաւարութիւնը պահպանելով՝ Ազրպէճանին «կազմի մէջ» ըլլալուն միջեւ:  Յետոյ  կարգադրութիւնը օրէնքով մը դրուած չէ, Սովետ Միութեան պետութեան սահմանադրական-օրէնսդրական  մարմինի մը կողմէ, այլ ՝ կուսակցական որոշում մըն էր:

Իսկ կուսակցական  այս որոշումին շարժառիթը՝ստեղծուած լարուած ու գերազանցապէս  ձգտուած  մթնոլորտն էր, մէկ կողմէ՝ յեղափոխութեան կարմիր բանակին եւ միւս կողմէն Էնվեր Փաշայի գլխաւորած Պասմաճիական-Փան-թուրքական  բանակին միջեւ  ընթացող կենաց-մահու  կռիւին  պատճառով, որը տեւեց մինչեւ 1923 թուական, կեդրոնական Ասիոյ թրքալեզու եւ թրքացեղ շրջաններուն մէջ: Յեղափոխական իշխանութիունը՝ նոյն Ստալինի  առաջարկով՝ փանթուրքիզմը արմատախիլ ընելու համար Կեդրոնական Ասիոյ այս շրջանի ժողովուրդներուն այբուբենը  փոխեց՝ օսմանականէն  Կիւրեղեանի, այս շրջանի ժողովուրդները իրարմէ անջատեց իուրաքանչիւրին  որոշեց անջատ տարածք եւ պետութիւն, իսկ կարմիր բանակը  ջարդեց բոլոր Փանթուրք պասմաչի  զինեալաները, եւ՝ Էնվեր փաշան  զգետնող կարմիր բանակայինը հայ մարտիկ մըն էր: Այս մթնոլորտին մէջ, երբ  ոչ միայն  Ազրպէյճանը, այլեւ ուրիշ թրքացեղ շրջաններ  ընդունած էին  սովետական կարգեր, Ստալին անհրաժեշտ համարեց  այս վերջիններուն ցոյց տալ, որ  Սովետ իշխանութիւնը բոլոր թրքացեղ ժողովուրդներուն  թշնամին չէ, այլ միայն՝ Փանթուքերուն, պահպանեց Ղարաբաղի ինքնավար կարգավիճակը  գոհացնելով Սովետահայաստանը եւ  զայն դրաւ Ազրպէյճանի կազմին մէջ՝ գոհացնելու համար Ազրպէյճանն ու  միւս  թրքացեղ, բայց Սովետական կարգեր ընդունած շրջանները: Եւ արդէն՝ այդ ժամանակ, Ղարաբաղը,  Նախիջեւանն ու Զանգեզուրը՝ միջազգային հանրային իրաւունքին մէջ եւս կը համարուէին  վիճելի տարածքներ, եւ՝  Հայաստանի Ա.  Հանրապետութեան կազմին մէջ ալ չէին՝ ոչ Նախիջեւանը  եւ ոչ ալ՝ Ղարաբաղը,  այլ միայն՝ Զանգեզուրը: Իսկ վերջին  հաշուով՝ ԼՂԻՄ-ը Ազրպէյճանի կազմին մէջ, ենթակայ էր  միեւնոյն  սովետական վարչակարգին, որուն իշխանութեան կեդրոնը  միեւնոյն Մոսկուան էր: Իսկ  ներքին կեանքին  մէջ՝ ինքնավար մնաց անցեալին պէս ինչպէս միշտ: Այս էր ամէնէն կարեւորը: Հարցը կը փոխուէր, որ  անշուշտ՝ երբ Ազրպէճան դուրս գար Սովետ Միութենէն: Այս մասին քիչ  ետք:

Մինչ այդ, այդ օրերուն Ստալինի մեծագույն  սխալը այն եղաւ,որ Վլադիմիր Իլիչ Լենինի մահէն վերջ, կասեցուց  անոր սկսած NEP-ի (New Economic Policy) ծրագիրը զոր հետագային  որդեգրեց Չինաստանի կոմկուսը, եւ Չինաստան արձանագրեց մեծամեծ նուաճումներ…:  NEP-ի օագիրը զոր  մշակած էր Լենին, տնտեսութեան բազմաձեւութեան ծրագիր էր, այսինքն՝ սոցիալիզմը հեզասահօրէն կառուցելու համար, որ կը պահանջէր կառուցել անոր  ներքնակառոյցը (infrastructure) եւ  վերնակառոյցը (superstructure)  մի քանի  տասնամեակներու տեւողութեան՝ նախա-յեղափոխական շրջանին թոյլ զարգացած կապիտալիստական տնտեսաձեւ ունեցող երկրին մէջ, անհրաժեշտ էր սոցիալիզմի կառուցման զուգահեռ,  երկրի  կարգ մը շրջաններուն մէջ  կիրարկել կապիտալիստական տնտեսաձեւ՝ միշտ կոմկուսի ղեկավարութեան եւ վերահսկողութեան  ներքեւ, ամբողջացնելու համար կապիտալիստական զարգացման պակսող  հանգրուանը, զոր  կարելի չէ անտեսել…: Հասարակական կարգերու հերթափոխութեան  ժամանակ՝ կարելի չէ այրել հանգրուան մը:

Իսկ  Կորպաչովի օրերուն երբ ԼՂԻՄ-ի  սովետը որոշեց՝ ինքնորոշուիլ՝  Ղարաբաղի կոմունիստներու որոշումով, առաջարկեց Մոսկուան՝  «Վոլսկիի կառավարման  յատուկ ռեժիմ» մը, որ Ղարաբաղը դուրս կը բերէր Ազրպեյճանի  կազմէն, բայց  չէր կցեր Սովոտ Հայաստանին, այլ զայն  կը  համարէր Սովետ Միութեան  անջատ  եւ Մոսկուայի ենթակայ տերիտորիաներէն մին պահելով հանդերձ իր  ներքին ինքնավարութիւնը: Հոս ալ  ըստ իմ  հաւատոյ  համոզումիս, մենք գործեցինք մեծ սխալ մը՝ մերժելով  այս  ծրագիրը: Որովհետեւ կարեւորագոյնը այն էր, որ  Ղարաբաղը դուրս կ’ելլեր Ազրպէյճանի կազմէն, եւ  երբ Սովետ Միութիւնը  ինքնալուծարուեցավ  Ղարաբաղը IPS  FACTO   անկախ  պիտի ըլար, կամ ալ՝  եթէ նոր միութեան ծրագիրը յաջողէր  այդ միութեան իրաւահաւասար  անդամը  պիտի ըլլար,  եւ եթէ Հայաստանն ալ այդ միութեանը անդամակցած ըլլար այս երկուսքը կրնային որոշել  միացուիլ իրարու հետ:

Այդ օրերուն, նոյնիսկ շատ հմուտ պատմաբան մը,  զոր ես կը յարգէի եւ կը սիրէի  չհասկացաւ  Ղարաբաղի  Ազրպեյճանի կազմէն դուրս հանելուն  կարեւորութիւնը  եւ մերժեց Վոլսկիի  յատուկ ռեժիմը ըսելով՝ « Ազերիին փոխարէն  ռուս սատրապ մը  կը նշանակի … »:   Դժբախտաբար  այսպիսին է մեր ժողովուրդին  նոյնիսկ մտաւորականութեան իրաւաքաղաքական  նեղ մտահորիզոնը …:

Ամէն  պարագայի, Հայ կոմունիստները համոզուած են, որ Փանթուրքիզմի սպառնալիքը ուղղուած է ոչ միայն Հայաստանի դէմ, այլեւ՝  Ռուսաստանի  եւ Իրանի:  Ինչ որ  այս երեքին գոյութենական շահերը կը նոյնացնէ այս  սպառնալիքին դէմ  եւ ուրմեն, Ռուսասատանի եւ Իրանի գոյութենական շահերը կը պահանջէն, որ Հայաստան անպարտելի թումբ մը մնայ՝ Թուրքիոյ դէպի  արեւելք տարածուելու  եւ  Ազրպէյճանի հետ հողային  անմիջական կապ ստեղծելու  Փանթուրքական ծրագրին  առաջին  կարեւորագոյն քայլին դէմ:   Չմոռանանք, որ  Փանթուրքիզմի  քարտէսին  վրայ՝ Իրանի Արեւմտեան կէսը… Ազրպէյճանի  հարավային մասն է…:  Պատահականութիւն չէ, դիպուած չէ, որ  այսօր՝ Հայաստանի Թուրքիոյ հետ  սահմանին վրայ կայ Ռուսական բանակ, եւ շրջափակաուծ Հայաստանի դէպի  աշխարհ  բացուող  միակ դուռը՝ Իրանի սահմանին կը գտնուի…: Այս երեքին ազգային գերագոյն եւ գոյութենական  շահերուն համընկնումը՝  բացայայտած էր  արդէն 19-րդ  դարուն, Սան Սթեֆանոյի դաշնագրի  հայանպաստ յօդուածի 16-րդի ռուսական բանակի յաղթանակի եւ… այդ յօդուածին բրիտանագերմանական  դաւով Պերլինի դաշնագրի յօդուած 61-րդի  հայավնաս շրջումին առիթով՝ Ֆրանսիայի պատմաբան  Emile Doumergue –ի  կողմէ:  Ուրեմն Ռուսաստան եւ Իրան  Հայաստանի բնական եւ սրատեգիական դաշնակիցներն են, Փանթուրքիզմի սպառնալիքին դէմ այնքան ժամանակ, որ այս երկիրներու վարչակազմերը  ազգայնական ու հայրենասիրական են :

Խման Ելցինի  Ռուսաստանը եւ Ամերիկեան իմպերիալիզմի մանկլաւիկ  Պահլեւի Շահի Իրանը ազգայնական-հայրենասիրական վարչակարգեր չունէին  եւ  ուրեմն՝ Արեւմուտքի ծառաներն էին եւ կը վտանագէին Հայաստանի շահերը:  Բայց այսօր  Փութինի  Ռուսասատանը եւ Խումէյնիի Իրանը ազգայանական (իսլամական Իրանը ազգայնակա՞ն – խմբ.) հայրենասիրական վարչակարգեր ունին եւ Հայաստանի բնական դաշնակիցներն  են:  Եւ հետեւաբար հայ կոմունիստներու ռուսասիրութիւնն ու իրանասիրութիւնը  սոսկ զգացական ենթակայական, ինքնանպատակ կամ՝ կամայական քմայք մը չէ,  այլ ունի  առարկայական, գոյութենական եւ ստրատեգիական ու աշխարհաքաղաքական հիմք:

ԳԱՍՊԱՐ ՏԷՐՏԷՐԵԱՆ

Share Button

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Լրատուութեան գործընկեր