• London

  • Beirut

  • Moscow

  • Los Angeles

  • Paris

  • Sydney

  • Toronto

Արեւմտահայերէնի խնդիրները եւ այսօրուան հայ մամուլը

12.07.2019   22:45

Խօսք՝ արտասանուած 3 Յուլիս 2019-ին, Անթիլիասի մէջ տեղի ունեցած Հայ մամուլի համաժողովին

ՀՐԱՉ ՍԵՓԵԹՃԵԱՆ

ՆՈՐ ՕՐ, ԼՈՍ ԱՆՃԵԼԸՍ.- Թերթը, ընդհանրապէս, եւ մեր պարագային՝ հայատառ թերթը, բացառիկ կարեւորութիւն ունեցած է եւ ունի մեր կեանքին մէջ: Թերթը կը գերազանցէր ձայնասփիւռն ու հեռատեսիլը իր մնայունութեամբ, խօսքը գիրի վերածելով, զայն պահելով… յաւիտեան: Այսօր, արհեստագիտութեան այս դարուն, համակարգիչը իր մէջ կլանած է ե՛ւ թերթը, ե՛ւ հեռատեսիլը ե՛ւ ձայնասփիւռը:

Հայ մամուլին ներկայութիւնը անգնահատելիօրէն մեծ էր անցնող հարիւրամեակին բոլոր մարզերէն ներս, որպէս հաղորդակցութեան միջոց ամուր պահելով Հայրենիք-սփիւռք յարաբերութիւնները:

Նոյնը հաստատօրէն կարելի է ըսել սփիւռք-սփիւռք փոխյարաբերութիւններու պարագային. սփիւռքահայ թերթերը տարած են եւ կը շարունակեն տանիլ ազգապահպանութեան անփոխարինելի աշխատանք: Մշակութային, ընկերային կեանքի, հասարակական թէ քաղաքական իրենց արեւելումներով, անուրանալի դրական ազդեցութիւն ձգած են մեր ինքնութեան հաստատման մէջ:

Արդարեւ, գնահատելի է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան նախաձեռնութիւնը, գլխաւորութեամբ անոր գահակալին՝ Արամ Ա. կաթողիկոսին՝  2019 տարին հռչակելով Հայ մամուլի տարի: Այս համաժողովէն ակնկալութիւններ ունենալը բնական ցանկութիւն է, բայցեւայնպէս, իրատես ըլլանք եւ եռօրեայ համաժողովին ընթացքին տարածուելով հանդերձ կեդրոնանանք այնպիսի կէտերու վրայ, որոնք յետագային կարենանք ներկայացնել հասարակութեան լայն շերտերու:

 

Արեւմտահայերէնի խնդիրները

Ա.- Տուն, դպրոց, ակումբ, եկեղեցի եւ մամուլ

Այս հինգ սիւներուն վրայ հաստատուած է արեւմտահայերէնը սփիւռքի տարածքին: Այսօր, սփիւռքեան շարք մը հայկական համայնքներէ ներս (Եւրոպա, Ամերիկաներ, Աւստրալիա), լեզուն կը նահանջէ մեծ քայլերով թէ՛ տուներէն, թէ՛ դպրոցներէն, թէ՛ ակումբներէն, թէ՛ եկեղեցիներէն ներս եւ մանաւանդ հայատառ մամուլի ընթերցողներուն պարագային անկումը ահաւոր մեծ է: Թէեւ տարբեր համեմատութիւններով, սակայն նահանջը ակնյայտ է քիչ մը ամէն տեղ, սկսելով տունէն: Դիւրինին, հեշտին հակելով, հոսանքին հետ համաքայլ, սպաներէնը, ֆրանսերէնը եւ կամ անգլերէնը դարձած է նոր սերունդին գլխաւոր լեզուն: Հայերէնը, կարծէք տան լեզուն է միայն, ծնողքին, մեծ մայրերուն եւ մեծ հայրերուն հետ հաղորդակցութեան համար պարզապէս: Այս երեւոյթը աւելի ու աւելի պիտի ընդհանրանայ յաջորդող տասնամեակներուն, որուն պատճառով ալ սփիւռքի տարածքին ընդհանրապէս հայերէն (արեւմտահայերէն) ընթերցողներուն թիւը պիտի շարունակէ նուազիլ, մեծապէս ազդելով տպագիր հայ մամուլի ընթերցողներու թիւին վրայ:

Արեւմտահայերէնը, որպէս ամենօրեայ խօսակցական լեզու, տակաւին Միջին Արեւելքի մէջ կը հնչէ տուներէն, դպրոցներէն ու եկեղեցիներէն ներս. բան մը, որ շունչ կու տայ, յոյս կու տայ մեզի:

Սակայն, Արեւմտահայ տպագիր մամուլին նոր «յաճախորդներուն» թիւը հետզհետէ կը նուազի: Հայ տունէն ներս հայատառ մամուլ գրեթէ չի մտներ (այդքան ալ տարբեր չէ պարագան այլ լեզուներով հրատարակութիւններու պարագային):

Հարաւային Քալիֆորնիոյ մէջ, ուր 2015-ին հարիւր հազար հայեր քայլերթ կատարեցին դէպի Թրքական հիւպատոսարան, ցոյց տուաւ, թէ փաստօրէն քանի մը հարիւր հազար հայերու բնակութեան մնայուն վայրն է ան: Հասնելու համար այդ շրջանի շուրջ կէս միլիոն հաշուող հայութեան, այսօրուան լոսանճելըսեան տպագիր հայ մամուլը առանձին չի կրնար այդ հարցը լուծել եւ այստեղ է որ օգնութեան կը հասնի առցանց տարբերակը մեր մամուլին… ուր իրականութիւն է, թէ անգլերէն յաւելուածները աւելի մատչելի են ընթերցողներուն համար:

Անցնող տասնամեակներուն՝ Հայաստանի անկախացումէն ետք եւ արհեստագիտութեան ՝ թեքնոլոճիի արագընթաց զարգացումին համընթաց, անգլուխ ու անպաշտպան մնաց դասական սփիւռքի հայ մամուլը:

Հայաստանի քաղաքացին ու արեւելահայերէնը ունեցան եւ ունին տէր, ունին տուն, ունին կառոյց, ոտքին տակ՝ հող, պետութիւն եւ գիտական կաճառ: Արեւմտահայերէնը՝ ոչ: Փորձեր եղան, Արեւմտահայերէնի պաշտպան կառոյցներ ծնան, սակայն չյաջողեցանք կազմակերպուիլ: Փորձ մըն ալ այս համաժողովն է, որուն համար անգամ մը եւս կը յայտնենք մեր շնորհակալութիւնը կազմակերպիչ յանձնախումբին:

 

Բ. -Արեւելահայերէնի ազդեցութիւնը

Տակաւին 1980-90-ական թուականներուն, Հայաստան ուսանողութեանս շրջանին, երբ «Զարթօնք» օրաթերթին կ’աշխատակցէի, երէց գրչեղբայրներս կը մատնանշէին, թէ իմ արեւմտահայերէնս կ’աղաւաղուի արեւելահայերէնի ոճային դարձուածքներէն, բառապաշարէն, օտարաբանութիւններէն (ռուսերէնի ազդեցութեան տակ):

Բնականաբար մեր լեզուին երկու ճիւղերը առանձին զարգանալու պատճառներ ունէին եւ նոյն ատեն միշտ ու միշտ գտնուած են իրենց շրջակայ միջավայրին ազդեցութեան տակ: Որքան ալ խուսափինք անոնցմէ, սակայն իրականութիւնը այն է, թէ այդ ազդեցութիւնը կա՛յ: Միւս կողմէ, լեզուն զարգացող գիտութիւն է, ան կը հարստանայ նաեւ փոխազդեցութիւններով, նորաբանութիւններով, նոր բառապաշարով:

 

Տարբերութիւններ: Խօսքը այն բառերուն մասին է, որոնք արեւմտահայերէնի բառարաններուն մէջ գոյութիւն ունին, ընդունելի են իրենց երկու տարբերակներով (օրինակ խենթ եւ խենդ, երբեք եւ երբէք), կամ՝ տարբեր կը գրուին նոր ուղղագրութեամբ (օրինակ՝ ճիշդ եւ ճիշտ, փնտռել եւ փնտրել, արձագանգ եւ արձագանք), կամ՝ առնենք օտար արմատներով բառերու ուղղագրութիւնը՝ ամպիոն եւ ամբիոն, կեդրոն եւ կենտրոն, քարտէս եւ քարտեզ: Աշխարհագրական անուններ՝ Դանիա՞, Տանիմարքա՞, թէ՞ Տենմարք, Զուիցերիա՞ թէ՞ Շուէյցարիա, Սուրիա՞ թէ Սիրիա:

Մենք, Լոս Անճելըսի մէջ ներկայիս ամէն օր կ’ապրինք այս երկուութիւնը: Հարցերը անտեսելով խնդիրները ոչ միայն չենք լուծեր, այլ, ընդհակառակը, կը խորացնենք զանոնք:

Յաճախ հանդիպող այլ երկուութիւն մըն ալ շաբթուան եւ ամսուան անուններն են. մեծատառո՞վ սկսիլ, թէ՞ փոքրատառով:

Լուծում. Փոխադարձ զիջումներով, մեր տարբերութիւնները նուազագոյնի հասցնել: Անհրաժեշտ է ստեղծել մնայուն յանձնախումբ մը, որպէսզի համակարգէ այս աշխատանքը:

 

Գ.- Նոր սերունդ

Կարեւոր ուրիշ կէտ մըն ալ կու գայ սերնդափոխութենէն: Մենք, դասական սփիւռքի ղեկավարութիւնը (կազմակերպութիւններու պատասխանատուներ) նոր սերունդ պատրաստելու ցանկութիւնը ունենալով հանդերձ մեր ճիգը եղած է նուազագոյնը: Ինչպէս սփիւռքահայ դպրոցին համար հայերէնի, պատմութեան, մշակոյթի ուսուցիչ եւ տնօրէն պատրաստելու աշխատանքին մէջ թերացած ենք, նոյնն է նաեւ պարագան խմբագիր, սրբագրող, լրագրող պատրաստելուն մէջ: Ինչպէ՞ս գոհացնել, ինչպէ՞ս ապահովել զանոնք աշխատանքով:

Լուծում. Հրաւիրել արեւմտահայերէն լեզուի մասնագէտներ, թերթերու նախկին թէ ներկայի խմբագիրներ եւ համակարգիչներու ծրագրաւորողներ, նպատակ ունենալով արեւմտահայերէնը համաշունչ պահել այսօրուան գիտական նորարարութիւններուն հետ: Խօսքը ուղղագրիչ բառարաններու, փոխադրիչ ծրագիրներու, մէկ ստեղնաշարի եւ գիտական դարուն չհամապատասխանող եւ տակաւին գոյութիւն ունեցող արհեստական զանազան դժուարութիւններու մասին է:

 

Դ.- Պատրա՞ստ ենք մէկ գրելաձեւի

Հայրենիք եւ սփիւռք պատրա՞ստ ենք զիջումներ կատարելու յանուն ուղղագրութեան: Եթէ ոչ, ուրեմն պէտք է պատրաստել հանրութիւնը, տարբեր կարծիքներու դաշտ մը ստեղծել, ծայրայեղ հակադիր կողմնորոշումներէ քայլ առ քայլ մօտենալ իրարու: Սփիւռքի մէջ հայերէնի մասնագէտներու, ուսուցիչ-դասախօսներու, խմբագիրներու եւ մտաւորականներու խորիմաց խումբ մը քով-քովի գալով, անհրաժեշտ է, որ կազմէ յանձնախումբ մը, որպէսզի Հայաստանի պատկան մարմիններուն հետ գործակցելով ծնունդ տայ այլ մարմինի մը, ուսումնասիրելու հայերէնի մէկ ու միասնական գրելաձեւի պարագան: Այս պահուն անհաւանական կը հնչէ նման բան, սակայն, ժամանակն է առաջարկներով ներկայանալու եւ ամենատարբեր, ամենածայրայեղ թուացող տարբերակներ դնել սեղանի վրայ ու քննել:

 

Ե.- Եզրակացութիւն

Մեզի տրուած սեղմ ժամանակին մէջ փորձեցինք երկու կէտերու վրայ կեդրոնանալ:

Առաջին՝ մօտակայ ծրագիր. Դասական ուղղագրութեան եւ առանձին բառերու մէկ ու միասնական տարբերակ ստեղծել արեւմտահայ մամուլէն ներս:

Երկրորդ՝ հեռակայ ծրագիր. նոր եւ դասական ուղղագրութիւններու միաձուլումով, մէկ՝ միատեսակ գրելաձեւ որդեգրել, որ ընդունելի եւ կիրառելի դառնայ ամբողջ հայութեան համար:

Շնորհակալութիւն:

Անթիլիաս, 3 Յուլիս 2019

Share Button

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Լրատուութեան գործընկեր