• London

  • Beirut

  • Moscow

  • Los Angeles

  • Paris

  • Sydney

  • Toronto

Ո՞ր Է Տարուան Քու Եղանակդ, Այն Հինգերորդը … Պարոյր Սեւակ՝ 95-Ամեակ (1924-1971)

09.02.2019   01:44

ՇԱՔԷ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ

Այս տարի դուն 95 տարեկան պիտի դառնայիր:

Այս անցնող, բացակայած տարիներուդ ինչպիսի՜ գլուխգործոցներ նորէն պիտի երկնէիր, եւ ո՞վ գիտէ՝ գուցէ գտնէի՞ր քու երազածդ, եթէ…..

   Մեր «ԳԻ՜Ժ», այդպէս ալ չսպասեցիր քու այդ՝ հինգերորդ եղանակիդ:

   Անհամբերութեամբ՝ «ինչ լինում է, թող որ լինի միանգամից» սկզբունքիդ հաւա-տարիմ՝ «միանգամից» գացիր յաւերժութեան մէջ փնտռելու քու հինգերորդ՝ սիրոյ եղանակդ:

   Ո՛չ, կը ներե՛ս… Դուն քու կամքովդ չգացի՛ր….

   Անիրաւօրէն՝ նենգամիտները ղրկեցին….. Որովհետեւ, ըլլալով գրական

բացառիկ, անսովոր «երեւոյթ» մը, անհասկնալի, անյաղթելի եւ անընդունելի եղար որոշ փոքրոգիներու համար: 

   Ահա արդէն  48 տարի՝ 47 տարեկանէդ սկսեալ, անմահութեան հորիզոնին մէջ կ’որոնես անգտանելին…. Գիտե՞ս. երբեմն ես ալ, պարզամտօրէն, կը փորձեմ քեզի օգ-նել եւ գտնել, ու տեսակ մը, յոյսով, կը սպասեմ այդ հինգերորդին, երբ հաշիւն ալ արդէն կորսնցուցած՝ չեմ յիշեր, թէ քանիերո՞րդ անգամ կ’ըմբոշխնեմ, կը խմեմ եւ չեմ յագենար քու հրաշակերտ քերթուածներդ սերտելով:

Նա՞ է գրում ինձ, Թէ ես եմ գրում իմ հարազատին՝ Ինքս էլ չգիտեմ.

«Արդեօք քեզ ե՞րբ եմ, ե՞րբ եմ տեսնելու…»:

…Ու ես հասկացայ, որ երբ յուզուած ենք՝ մենք թաքցնում ենք մեր խեղճ ձեռքերը,

Երբ անվստահ ենք՝ մենք թաքցնում ենք մեր խեղճ ոտքերը:

…Իմ այս հարցերին մի՛ պատասխանիր, բայց պատասխանիր լոկ իմ մէ՛կ հարցին:

Գարունը անցաւ՝ ես քեզ չտեսայ, Ամառը անցաւ՝ ես քեզ չտեսայ,

Աշունը անցաւ՝ չտեսայ ես քեզ, Ձմեռն էլ կ’անցնի՝ չեմ տեսնի ես քեզ…

Իսկ ո՞ւր է տարուայ մե՛ր եղանակը, Այն հինգերորդը… միթէ՞ չի գալու…

   Դուն, դէպի բանաստեղծական աշխարհ քու ստեղծագործական մուտքը նշանաւորող «Մուտք» խորագիրը կրող ժողովածուիդ մէջ, մարգարէաբար կանխատեսած էիր. «Պիտի իմ երգը ծնուի կեանքի մէջ… Կեանքից գոյացած պիտի որ դառ-նամ կեանքի բանաստեղծ, Կեանքի զօրութեամբ բարձր խոյացած…»: 

   Եւ եղա՛ւ այդպէս. դարձար բազմահազարներուս կեանքին «բարձր խոյացած» բանաստեղծը. ուրախ կամ տխուր, սիրոյ կամ անսէր, երջանիկ կամ դժբախտ պա-հերուն, քու «օգնութեանդ» կը դիմենք:

   Ես՝ հիւլէ մը, իրաւունք չեմ վերապահեր զիս վերլուծել, մեկնաբանել քու ծնած հրաշքներդ: Չե՛մ ալ համարձակիր. եւ պէ՛տք ալ չէ: Կարծես կը վախնամ աւրել անոնց կուսական գեղեցկութիւնը: Եւ միեւնոյն է, որքան ալ գեղեցիկ բառեր շռայլեմ՝ դարձեալ ոչի՜նչ ըսած պիտի ըլլամ ՔՈՒ ՏԱՂԱՆԴԻԴ, ՀԶՕՐՈՒԹԵԱՆԴ համարժէք: Սակայն կրնամ, եւ իրաւունք ունիմ հիանալ, ապրիլ եւ լիովին զգալ մարդկային այն զգացումները, որոնք վարպետօրէն փոխանցեցիր քու ընթերցողներուդ, գալիք սե-րունդներուն:

   Կրնամ հետդ պոռալ, հետդ լալ, հետդ խնդալ ու «գժուիլ», հետդ սաւառնիլ երկինքի անհուններուն մէջ եւ ընկղմիլ խորհրդաւոր խորխորատները:

   Մեր հրա՜շք, մեր մեծատաղա՛նդ, մեր «գի՛ժ» ու անչա՛փ խելացի, մեր ճշմարտա-խօ՛ս եւ շիտա՛կ, մեր նրբազգա՜ց ՊՈԷՏ…..

   Երանի՜ մենք ալ կարենայինք գժուիլ քեզի պէս՝ հասկնալու համար այն առասպելականը, այն վսեմագոյնը, ինչ որ դուն կը հասկնայիր, կը զգայիր ու կը «գժուէիր»:

 Եւ ինձ լսելով՝ կարող են ասել. «Գժուե՞լ է, ի՜նչ է»:                                                     

Իսկ ես էլ կ’ասեմ. «Այո՛, գժուե՜լ եմ… Ինչո՞ւ չգժուել.

Իսկ  գժուելով չե՞ն սիրում ու ատում…..

…Առանց գժուելու՝ չկայ շահած մարտ, Առանց գժուելու՝ չեն ծնի նոր մարդ….

… Թաթերը մինչեւ կարգին չգժուեն՝ ձե՜ռք չեն դառնալու,

Բառերն էլ մինչեւ կարգին չգժուեն՝ ե՜րգ չեն դառնալու:

…Ա՜խ, ուր էր, թէ ես միշտ գի՛ժ լինէի…..

   Գացիր նաեւ ստոյգօրէն պարզելու քեզի տանջող անպատասխան հարց մը՝ թէ ինչո՞ւ «մարդ կայ ելել է շալակն աշխարհի, մարդ էլ կայ աշխարհն է շալակած տա-նում»: Սակայն, մինչեւ այսօր, այդպէ՛ս ալ չյաջողեցար պարզել, որովհետեւ դարերէ եկող այդ անիրաւութիւնը, անարդարութիւնը ուրիշ մեծութիւններու ալ տանջած, բայց չբացայայտուած մնացած է: Եւ այնուամենայնիւ, քեզի ընդունելի եւ հարազատ մնաց միայն ու միայն «աշխարհը շալակած» տանող մարդուն տեսակը: Ու, միտքիդ փակագիծերը բանալով, որոշեցիր. թէկուզ աշխարհը շալակդ առած, միեւնոյն է ապրիլ պէ՛տք է, սակայն.

…Ապրել այնպէս՝

Որ սուրբ հողդ երբեք չզգայ քո աւելորդ ծանրութիւնը,

Որ դու ինքդ էլ երբեք չզգաս քո սեփական մանրութիւնը:

   Ըլլալով ազնիւ եւ ճշմարտախօս, նոյնը իբրեւ կտակ մը յանձնարարեցիր երիտասարդ սերունդին, պատրաստ ըլլալով ապագայ լուսաւոր կեանքի «վառ խարոյկ»-ին համար ինքդ «ծխալ»:

Ազնի՛ւ եղիր ամէն ինչում,   Ո՞վ է կեանքում սովից մեռել:

Ճշդի համար աքսոր չկայ, Ստի հանդէպ ինչո՞ւ լռել…

…Յանուն գալիք վառ խարոյկի  Ես պատրաստ եմ այսօր ծխալ,

Յանուն վաղվայ ճշմարտութեան թող որ այսօր լինեմ սխալ…

   Սակայն, շուտով յուսալքուած զգացիր, որ դուն սխալած ես. անկեղծօրէն

նուիրումիդ, հաւատարմութեանդ դիմաց՝ կեղծիք եւ անհաւատարմութիւն կը ստանաս:

Վստահեցին ոմանք ինձ – հոգիս դարձաւ գաղտնարան,

Վստահեցի շատերին – գաղտնիքս առան ու տարան:

   Չհաշտուելով եղած կարգ մը դառն իրողութիւններու, տիրող տհաճ մթնոլորտին հետ, ուր մարդը եւ իր միտքը կրնային շնչահեղձ ըլլալ, դուն կը վիճէիր ինքզինքիդ հետ: Տասնամեակ մը փորձեցիր «փախստական էութիւն»դ որոնելով՝ հասնիլ ինքնաբացայայտումի («Անմահները Հրամայում Են» (1948 թ.), «Անհաշտ Մտերմութիւն» (1953թ.), «Սիրոյ Ճանապարհ» (1957թ.), «Նորից Քեզ Հետ» (1957թ.) ժողովածու-ներ): Ատոնցմէ յետոյ սկիզբը դրիր քու քնարերգութեանդ, քու արտառոց բանաս-տեղծական յայտնութեանդ, արարելով «Անլռելի Զանգակատուն» (1959թ.) պոէմը, որ հանդիսացաւ քու «փառքիդ նախերգանքը», եւ մինչեւ այսօր ու յաւերժ պիտի ղօղանջեն զանգակատանդ զանգերը:

   Ապա սկսար հիմը դնել քու վերելքի սանդուխին՝ «Մարդը Ափի Մէջ» (1963թ.) ժողո-վածոյովդ եւ «Եղիցի Լոյս» (1969թ.) վերջին մատեանովդ: Ասոնց մէջ ներկայացար քու ներքին ապրումներովդ, քու փիլիսոփայական աշխարհովդ, հոգեկան վերելքներովդ ու անկումներովդ, ինքնահրաժարումի եւ յայտնութեան փնտռտուքներովդ:

   Դուն, ափիդ մէջ առնելով ժամանակակից մարդն ու վիճելով անոր հետ, հերքեցիր ու հաստատեցիր, դատապարտեցիր ու ներեցիր անոր: Այսինքն, մարդը ափիդ մէջ դրած, տեսանելի եւ հասկնալի ձեւով, երբեմն ալ խոցելի՝ անոր բացայայտօրէն ներկայացուցիր բոլորին: Ապա, վերջնական եզրակացութեան մը եկար. կեանքին մէջ գոյութիւն ունեցող անխուսափելի երեւոյթները թող որ միա՛յն լաւին եւ բարիին հա-մար ըլլան: Եւ վերջապէս, քու անձդ ալ ափիդ մէջ դնելով՝ ներկայացար բոլորին ու հպարտացար մարդկային բարձր նկարագիրիդ համար:

Եթէ պէտք է լաւ հասկացուել, Եթէ պէտք է խոր զգացուել

Լոկ եղածի նոր կրկնութեամբ՝ Ես հպարտ եմ Չհասկացուող

Եւ չզգացուող Իմ ինքնութեամբ. Շատ-շատերից չկարդացուող՝

Բայց եւ այնպէս իմ սեփական ձեռագրով.                                      

Այլոց կողմից չարդարացուող՝ Բայց եւ այնպէս իմ սեփական ծրագրով:

   Քու սիրտիդ կանչը՝ «Եղիցի Լոյ-ս»ը, տպագրուեցաւ 1969-ին  (25000 օրինակ), սակայն արգելափակուեցաւ այնպէս, ինչպէս ար-գելափակել կ’ուզէին քու միտքերդ, քու ներքին ազատութիւնդ: Անիկա հրապարակ հանուեցաւ մի-այն 1971-ին՝ քու ողբերգական

աւարտէն գրեթէ երկու ամիս անց, երբ արուեստականօրէն ընդհատեցին կեանքիդ ուղին: Եւ չնայած մարեցաւ կեանքիդ լոյսը, սակայն մատեանէդ ճառագող անշէջ լոյսը տարածուեցաւ որպէս մարտահրաւէր մը, որուն հրահանգուած էր պատռել կեղծ աշխարհին դիմակը, «…Լոյս»-իդ զօրութեամբ երեւան հանել իրականութիւնը, արդարն ու մարդկային ողբերգու-թիւնը, բացայայտել անբնական դարձած բնականը: «Աշխարհին մաքրութիւն է պէտք» պոռալով, բարձրաձայնեցիր մարդկային անտարբերութեան, արժանա-պատուութեան, արհամարհուածութեան, կեղծիքի մասին. այն մասին, որ մարդը կը բարձրաձայնէ ո՛չ թէ այն՝ ինչ կը մտածէ, այլ սովորական կաղապարուած բառեր կ’արտաբերէ: 

   Քու էութիւնդ ու անհատականութիւնդ պատճառ եղան որ կեանքովդ վճարես շատ սիրած ազատութեանդ համար: Սակայն, ապրած տարիներուդ ընթացքին, հրաշա-կերտ գրականութիւնովդ դարձար «դեսպանը կեանքի» եւ կրցար նուաճել երկրպագուներու մեծ «բանակ» մը ու անոնց ՄԵԾ ՍԷՐԸ, նուաճելով նաեւ ՄԵԾ ՀՌՉԱԿԸ՝ ապրած օրերուդ, այսօրուա՛ն եւ վաղուա՛ն համար.

Գրականութիւնը… Դեսպանատուն չէ, Որ զգաս խորհես, մտածես մի բան

Եւ այլ բան ասես: Իսկ դու դեսպան չես,  Այլ պատգամաւոր:

Ու եթէ նոյնիսկ դեսպան ես՝  Ապա Դեսպան ես…. կեանքի,

Որքան այսօրուայ, Առաւել՝ վաղուայ:

   Եւ ձգած հարուստ ու անգնահատելի ժառանգութիւնովդ, վստահօրէն ու ըստ քու խնդրանքիդ՝ ընթացար դէպի ապագան, դէպի յաւերժը…

Յայտարարում եմ, օ՛, ո՛չ, խնդրում եմ.-

Գործուղում տուէք ապագայ գնամ….

 

 

 

Share Button

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Լրատուութեան գործընկեր