• London

  • Beirut

  • Moscow

  • Los Angeles

  • Paris

  • Sydney

  • Toronto

Հայութիւն, Սեպտեմբեր 2018 Կամ` Mental Engineering

14.09.2018   01:36

 ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԱԳԷՍԵԱՆ  

Մուտք

«ԶԱՐԹՕՆՔ», ՊԷՅՐՈՒԹ -Հայաստանի Գ. Հանրապետութեան հռչակման տարեդարձը պատշաճ լրջութեամբ խթան մըն է դարձեալ եւ նորէն մտածելու պետականութենէն անդին անցնող եւ համահայկական ընդգրկում ունեցող հարցին մասին, որ կը վերաբերի հայութեան (ազգ ու ժողովուրդ, մշակոյթ ու պետականութիւն, եկեղեցի ու անհատ, անցեալ ու ներկայ եւ այլ բաներ) 21րդ դար (եւ այնուհետեւ) գոյատեւումին:

 

Հայերը եւ Միւսները

Ա) Պէյրութի ՀԲԸՄ Յովակիմեան Մանուկեան Մանչերու Երկրորդական Վարժարանի իր հայ գրականութեան դասաւանդման տարիներուն Պրն. Օննիկ Սարգիսեանը սովորութիւն մը ունէր: Յաճախ, բուն դասին անցնելէ առաջ խոհ-մտորում մը կը նետէր մեր վրայ, կ’արծարծէր, զայն կը վերածէր մտածումի, ապա կ’անցնէր դասին:

Անգամ մը մեզի պատմեց իր բարեկամին իրեն պատմածը, զոր կը փափաքիմ արձանագրել այստեղ: Իր բարեկամը իրեն քմծիծաղով պատմեր էր թէ ճամփորդութեան մը ընթացքին մաքսատան պաշտօնեան տեսեր էր անոր փոխադրած 7-8 շիշ միատեսակ խմիչքները, բայց չէր կրցած տուրք գանձել որովհետեւ բոլոր շիշերուն խցանի մետաղային ծածկերը հանուած էին իբրեւ հաւաստիք՝ սեփական գործածութեան: Մինչ անոր ետին կեցող ճամփորդը իր միակ շիշին համար տուրք վճարեր էր, քանի որ իր միակ շիշին խցանի մետաղային ծածկը հանած չէր: Պարոնս հաւանական գտաւ որ այդ ճամփորդը իր փոխադրած շիշը անձնական գործածութեան համար գնած ըլլար, իսկ իր բարեկամ հայը այդ շիշերէն միքանին բարեկամներու պիտի նուիրէր… եւ աւելցուց որ ճամփորդը հաւանաբար ուզեր էր – նախանձախնդրօրէն – օրինակելի քաղաքացի ըլլալ եւ պետութեան վնաս չհասցնել՝ չվճարելով շիշ մը խմիչքին տուրքը: Իր եզրակացութիւնը այն էր որ մենք՝ հայերս, աշխարհին վրայ կ’ապրէինք քաղաքացիութեան թերի գիտակցութեամբ, պետականութիւն չունեցողի հի՜ն հոգեբանութեամբ:

Առնուազն իմաստալից է պարոնիս մտածումը:

Բ) Միքանի օր առաջ ապահով Թոքիօ հասայ: Ապահով կ’ըսեմ, որովհետեւ հազիւ շրջանցեցինք Ճափոնի հարաւը հարուածող ծովամրրիկը: Յաջորդ օրուան թերթերը մանրամասներ էին թայֆունին աւերները: Ատիկա ճափոնի այս տարուան 21րդ մրրիկն էր. ան ծանր հարուածեր էր ճափոնակերտ արհեստական կղզիի վրայ կառուցուած Քանզայ օդակայանը, որ տարեկան շուրջ 29 միլիոն ճամփորդի կը սպասարկէ: Թերթերը դրեր էին նկարներ աղէտէն. հսկայ նաւ մը կիսա-ցատկած՝ Քանզայը ցամաքին կապող կամուրջին վրայ, ջրամոյն Քանզայ օդակայանը, եւն.:

Թոքիօն խաղաղ էր, միայն ծառեր արմատախիլ եղեր էին:

Յաջորդ օրը թերթը ձեռք առի՝ աղէտին զարգացումներուն հետեւելու: Այս անգամ երկրաշարժ մը՝ 6,7-7 աստիճան հզօրութեամբ հարուածած էր Հոքքայտոյի շրջանը՝ երկրին հիւսիսը: Հողասահք տեղի ունեցեր էր, կային շուրջ 18 մահեր, քսանեակ մը կորսուածներ, տասնեակ-հազարաւոր բնակարաններ զրկուեր էին ջուր-ելեկտրականութենէ, ճամփաներ փուլ եկեր էին, տուներ քանդուեր, մինչ ուրիշներ թեքեր էին: Տեղեկագրութիւնը կը նշէր որ աշխարհի երկրաշարժերուն 20 տոկոսը կը պայթի Ճափոնի գլխուն, ապա կ’աւելցնէր որ վարչապետը առաւօտեան ժամը վեցէն առաջ իր գրասենեակն էր, գործին գլուխը, կը հետեւէր զարգացումներուն եւ կը վերահսկէր որոշումներուն ու գործադրութեանց…:

Դարձեալ, անգամի մը համար եւս վերահաստատեցի թէ եթէ օտար ներխուժողներ բռնացեր են մեր վրայ, ահա Ճափոնի վրայ կը շարունակէ բռնանալ մայր բնութիւնը (մանաւանդ ովկիանոսային տարողութեամբ), իսկ աշխարհի այլ ժողովուրդներու վրայ այլատեսակ աղէտներ մնայուն եւ երկարատեւ բռնութիւններ պարտադրեր են: Հետեւաբար, միայն հայերս չենք որ մե՜ծ աղիտեալներն ենք այս աշխարհին, ահա եւ ճափոնցիք այսօր եւ… կ’առաջարկեմ որ նայինք մեր մօտն ու հեռուն՝ տեսնելու որ տառապանքը հարուածած է (ու կը հարուածէ) բոլոր մարդկութիւնը, քիչ բացառութեամբ:

 

Համաշխարհայնացումը եւ Մենք

Ըսել չեմ ուզեր որ մենք եւ միւս բոլորը նոյնն են: Ո՛չ, նոյնը չենք, ինչպէս նոյնը չեն արաբները կամ պրազիլցիք, կամ ուրիշ ժողովուրդներ եւ ազգեր՝ իդէմս աշխարհի միւսներուն եւայլն:

Մենք նման եւ տարբեր ենք միւսներէն, ինչպէս արաբները, պրազիլցիք…՝ աշխարհի բոլոր միւսներէն:

Եթէ տարբեր ենք, բայց միաժամանակ տառապանքներու մէջ նման ենք միւս բոլորին, ուրեմն ի՞նչ է մեր առանձնայատկութիւնը:

Ե. դարու պատմիչներէն երկուքին հանդէպ – աւելի ճիշտը անոնց մէկական մտածումներուն հանդէպ – բացառիկ եւ գերագոյն յարգանք կը տածեմ՝ Խորենացին եւ Բուզանդը:

Խորենացին իր Հայոց Պատմութեամբ Հայաստանն ու հայութիւնը ցանցակալեց Աստուածաշունչին, մարդկութեան հնագոյն պատմութեան եւ աշխարհի ժողովուրդներուն ու իր երկասիրութեան երկունքին իբրեւ բիւրեղագոյն մտածում, հաւաստեց.-

Զի թէպէտեւ եմք ածու փոքր եւ …թիւով քիչ, ու բազմաթիւ անգամներ օտարներէ պարտուած ու գրաւուած, բայց բազում գործք քաջութեան գործուած են նաեւ մեր աշխարհին մէջ (հայերուն եւ Հայաստանին կողմէ), որոնք արժանի են յիշատակութեան: Խորենացին պարզ բառերով կ’ըսէ, թէ կան ուրիշները եւ այդ ուրիշներուն յաջողութիւնները, մեծութիւնները: Բայց կանք նաեւ մենք եւ մե՛ր յաջողութիւններն ու մեծութիւնները: Այլ խօսքով մենք ուրիշներու շարքին կը կանգնինք: Սխալ հարցադրում պիտի ըլլար հաւասարի, նուաստի, զօրաւորի, երէցի, կրտսերի, տկարի համեմատումը միւսներուն հետ:

Պարզապէս՝ մենք մերն ունինք, ուրիշը՝ իրը:

Այս մտածումը կարեւոր է ներկայ ժամանակներուս համար, երբ համաշխարհայնացումի այս տասնամեակներուն, համաշխարհային հանրաղորդամիջոցներու տէր ուժերը իրենցը կը շուկայեն-կը ծախեն-կը պարտադրեն-կը հրամցնեն-կը մատուցեն-կը մատրուակեն մեզի: Իսկ մենք որ չենք համոզուած Խորենացիին տողերով՝ թէ անոնց կարգին մենք ալ մե՛րը ունինք՝ կը կարծենք որ չունինք մենք, աւելի ճիշտը՝ ոչինչ ունինք մենք, ու տեղի կու տանք, խեղճ ու ապիկար կը զգանք…, աշխարհի երկրորդ դասակարգի քաղաքացի կը զգանք՝ ասոր հետեւող բոլոր տեսակի ժխտական բարդոյթներով:

Այսօր, աշխարհի վրայ կարծէք ամէն ինչ համաշխարհայնացուած է շատ կամ քիչ չափով: Թերեւս համաշխարհայնացումի մականին տակ նուազագոյն անցածը ՀՈՂն է իր ընդերքային հզօրութեամբ, որուն գիտակցեր էր Բուզանդը…: Ո՞վ չի յիշեր Շապուհ արքայ–Արշակ թագաւոր ‘ճեպազրոյցը’ հայկական ու պարսկական հողերով ծածկուած սրահին մէջ:

 

Mental Engineering

Երկար ժամանակ տեսաբանուեցաւ social engineeringը, որ կը վերաբերի ընկերութիւնը վերաձեւակերտելու, կեանքի նոր պայմաններուն համապատասխանեցնելուն: Օրինակ, Չինաստանի մէջ ընտանիքներուն մէկ զաւակ ունենալու ‘արտօնութիւն-իրաւունքը’ վերոյիշեալ քաղաքականութեան դրսեւորում մըն էր: Աւելի ետք լուսարձակի տակ առնուեցաւ ethnic engineeringը, մանաւանդ օրինակ բերուեցաւ Քեմալը եւ 1920ականներէն սկսեալ Թուրքիոյ բնակչութեան պարտադրուած ցեղային, էթնիք միատարրութեան, մէկութեան վերածելու քաղաքականութիւնը:

Կը կարծեմ, որ ժամանակն է որ հայութիւնը – բոլոր անոնք, որոնք իրենք զիրենք հայութեան առնչուած կը զգան որեւէ ձեւով – պարտին mental engineeringի ենթարկել իրենց մտադրոյթը: Որովհետեւ անոնք կը գտնուին հայ կեանքին, հայկական տիեզերքին մէջ հիմնարար գերագոյն փոփոխութիւնը յառաջանցելու առաւելագոյն հնարաւորութիւնները ունեցող նոր երեւոյթի, իրական գործօնի մը դէմ յանդիման, որ արդէն 25 եւ աւելի տարեկան է:

Ատիկա հայ անկախ պետականութիւններն են:

Այս մտային վերակերտումը, մտադրոյթի վերամշակումը պարտի ընդգրկել մեր աշխարհընկալումին, մարդկութեան, քաղաքականութեան, գործունէութեան, վարուելակերպին, արտադրումին – մեր ամէն ինչին – հանդէպ քննական վերատեսութիւնը, որովհետեւ այլապէս, եթէ մնանք մեր անցեալէն եկած ներկայ մտադրոյթով մեր քարտէսը աւելի՛ պիտի փոքրանայ, մեր պետութիւնը պիտի ենթարկուի հարիւր տարի առաջ ծնած երկամեայ պետութեան ճակատագրին, եւ ոչ թէ խորհրդայնացուի, այլ՝ մարսուի:

 

Ամփոփում

Ուստի, բոլոր անոնք, որոնք կը յաւակնին հայկական ինքնայանձնառութիւն ունենալ, բոլոր այն հայերը որ հայկական ապագային կը հաւատան, հայկական գալիքին տեսիլք ունին՝ պարտին նոր ‘ակնոցներով’, մտասեւեռումներով, մտադրոյթով կարդալ հայոց հին ու մանաւանդ վերջին երեք դարերու պատմութիւնը, եւ ըստ այդմ ԳՈՐԾԵԼ:

Ես չունիմ դեղագիրը այդ վերակերտուած մտադրոյթին, բայց կը կարծեմ որ պէտք է դադրինք-(գէթ) նուազեցնենք՝ ինքնախաբէութիւն խաղալէ, խօսիլը իբրեւ գործել ծախելէ, դիմացինին բան մը ըսել բայց ուրիշը ընելէ, զգացական մտածելէ, այսօր ոգեւորուիլ վաղը հրաժարելէ, մեր անձնական շահը հաւաքական շահին մէջ չտեսնելէ, մեր քիթէն անդին չտեսնելէ, մենք զմեզ հայ ժողովուրդին ամէնէն ազգայնականը պատկերացնելէ, անձնականութեան մէջ չկուրնալէ… ջանանք կարեւորը պատմաքաղաքական տրամագիծով եւ մերօրեայ աշխարհագրութեամբ տրամաչափելէ ետք գործել, չկարծել որ մերը վերջնական, ամէնաճշմարիտ, կատարեալ խօսքն ու գործն է…

Բոլորս ալ  ծանօթ ենք «Հաւատով Խոստովանիմ»ին: Մեր ազգային մեղքերը բազում անգամ աւելի են քան «Հաւատով Խոստովանիմ»ին մէջ թուարկուածներուն քանակը: Կը մնայ որ մենք քննական եւ անկեղծ ըլլանք մեր անձին հանդէպ ու պիտի ‘յայտնաբերենք’ որ եթէ Ներսէս Շնորհալին իր եւ մեր քրիստոնէական հաւաքական մեղքերը կրնայ թուարկել, մե՛նք ալ կրնանք մեր ազգային մեղքերը թուարկել: Կը մնայ քայլ մը եւս. Շնորհալին մեղայի եկաւ… մե՞նք…:

Որովհետեւ միայն մեղայի գալով, դրական, շինիչ, մարդկային եւ ազգային յանձնառութիւններու որդեգրումով է որ կրնայ ձեւաւորուիլ, վերակերտուիլ եւ առաւելագոյնս երաշխաւորուիլ 21րդ եւ յառաջիկայ դարերու հայութեան առաքելութիւնը, հայ ազգի նորագոյն գոյութիւնը:

 

Share Button

Մեկնաբանել

Լրատուութեան գործընկեր