• London

  • Beirut

  • Moscow

  • Los Angeles

  • Paris

  • Sydney

  • Toronto

Պտոյտներ Հայաստանի Մշակոյթի Գանձարաններուն – Խ. – Կենդանի Է Դեռ Հայութեան Ոգին «Որդան Կարմիր» Հայկական Գորգի Թանգարան

12.06.2018   08:44

*ՏԱԹԵՒԻԿ ԴԱՒԹԵԱՆ*
«Զարթօնք»ի Երեւանի Աշխատակից

 

Թէպէտեւ բախտը մեզ շատ հարուածեց
Երկար դարերով, ահեղ հարուածով,
Թէպէտեւ էսպէս ցրուեց, տարածեց,
Ձըգեց հողէհող, փըռեց ծովէծով,

Վկայ է սակայն բովանդակ երկիր,
Որ մենք կարեվէր ապրում ենք կրկին,
Եւ ուր հասնում է հայի գիրքն ու գիր —
Կենդանի է դեռ հայութեան ոգին:

Եւ թարմ աղմուկով մանկունք մեր մատաղ
Առաջ են խաղում լուսաւոր տենչով,
Եւ թնդում են դեռ հայի երգն ու տաղ
Հարազատ լեզուով, հայրենի շընչով:

Յովհաննէս Թումանեան

Գորգագործութիւնը շատ հին պատմութիւն ունի: Անով զբաղած են դեռեւս մ.թ.ա. 2-էն 3-րդ հազարամեակներուն: Գիտական պարզաբանում կայ, որ գորգագործութեամբ զբաղած են խաշնարած բոլոր ժողովուրդները: Անոնք հիմնականօրէն Առաջաւոր, Միջին եւ Կեդրոնական Ասիա ապրող ժողովուրդներն են, անոնց շարքին են նաեւ հայերը: Գորգը բազմագոյն զարդանախշերով, խաւածածկ  կամ առանց խաւի քառանկիւն գեղարուեստական գործուածք է: Ծառայած է որպէս փռոց, ծածկոց, վարագոյր բնակարանը տաքցնելու, զարդարելու, ինչպէս նաեւ ձայնակլանման համար: Գորգերը հիմնականօրէն կը հիւսուին թելերէ, կան նաեւ ասեղնագործ եւ գոյնզգոյն կտորներէ կարուած գորգեր, որոնք գործուած են բուրդի, վուշի, մետաքսի եւ բամպակեայ թելերէ: Առանց խաւի գորգերը հայերուն մօտ «կարպետ» կոչուած են: Վաճառականներէն այդ անունը անցած է Եւրոպա եւ եւրոպացիները բոլոր տեսակի գորգերուն կարպետ կ’ըսեն: Գորգին երբեմն խալի կամ քալի (կալի) ալ կ’ըսեն: Արաբ պատմիչները այս մէկը կը բացատրեն անով, որ Էրզրումը (Կարինը) գորգագործական մեծ կեդրոն եղած է: Էրզրումի արտադրանքը արաբ վաճառականները գնած ու վաճառած են այլ երկիրներու մէջ: Եւ քանի որ արաբները Կարինին Քալի կամ Խալի կոչած են, անորմէ յառաջացած է խալի անուանումը:

Հայաստանի մէջ գորգագործութիւնը իբրեւ արհեստ զարգացած է հին ժամանակներէն: Պատմական Հայաստանի մէջ գորգերը կը համարուէին առաջին անհարժեշտութեան իրեր: Այս արհեստը այնքան սերտ կապուած էր առօրեայ կեանքին հետ, որ զայն իմանալը պարտադիր էր: Գորգը նաեւ հայ աղջիկներու օժիտի անբաժանելի մասն էր, ուստի անոնք իրենց փոքր հասակէն կը սորվէին այս արհեստն ու կը գործէին իրենց օժիտի գորգերը:

Հայկական գորգերու կարմիր գոյնը եկած է  «որդան կարմիր» ներկանիւթէն, որուն իբրեւ ապացոյց կը հանդիսանայ նախաքրիստոնէական գորգարուեստին վերաբերող ամենայայտնի նմոյշը՝ «Պազիրիկ» կոչուող գորգը: Ք.ա . 5 դար թուագրուող «Պազիրիկ» գորգը յայտնաբերուած է 1949 թուականին Լեռնային Ալթայի Պազիրիկ գերեզմանաբլուրի թիւ 5 դամբարանէն: Գորգի «որդան կարմիր»-ով ներկուած ըլլալը արդէն ապացուցուած է գիտնականներու, մասնաւորապէս Ի. Ռուտենքոյի կողմէ: Գորգը շուրջ 2500 տարի մնացած է սառած դամբարանին մէջ ու այսպիսով, զերծ մնալով արտաքին ազդեցութենէ, հասած է մինչեւ մեր օրերը: Գորգը աչքի կը զարնէ գեղազարդման հարուստ համակարգով, գունային երանգներու բազմազանութեամբ եւ ամբողջական պատկերացում կու տայ 2500 տարի առաջ եղած գորգագործական մշակման եւ արտադրական գործընթացներուն մասին: Արաբ պատմիչները կը նշեն, որ ժամանակին եւրոպական շուկաներու մէջ ամենաարժէքաւոր գորգերը հայկական գորգերն էին, որովհետեւ պատրաստուած էին բարձրորակ բուրդով եւ ներկուած դիմացկուն «որդան կարմիր» ներկանիւթով: Վերջինիս պատճառով հայկական գորգերը յայտնի էին արաբական աշխարհին մէջ «քրմզ» կարմիր անունով:

Ներկայիս գորգագործութեան կեդրոններ են Սիւնիքն ու Արցախը։ Յատկանշական է, որ 2013 թուականին Շուշիի մէջ բացուեցաւ Հայաստանի Հանրապետութան եւ Լեռնային Ղարաբաղի տարածքին գործող միակ գորգերու թանգարանը։ Հայաստան եւ արտերկիր գոյութիւն ունեցող թանգարաններէն բացի, հայկական գորգերը կը պահուին անհատական հաւաքածոներու մէջ, որոնց թիւը, ցաւօք, յայտնի չէ։ «Զարթօնք»-ի պտոյտներու շարքը կը շարունակուի: Մենք կը շարունակենք ներկայացնել Հայաստանի պատմամշակութային կեդրոնները: Կը պարզուի, որ Հայաստանի մէջ կը գործէ հայկական գորգի ազգային կեդրոն եւ շուտով պիտի գործէ հայկական գորգի թանգարան: Այս շաբաթ մեր կանգառը Երեւանի նորաբաց «Որդան կարմիր» հայկական գորգերու թանգարանն է: Թանգարանը դեռ վերանորոգման փուլի մէջ է, բայց զարմանալիօրէն այցելուներու պակաս չունի եւ շուտով նոր շունչով իր դռները պիտի բանայ բոլոր այցելուներուն համար: «Զարթօնք»-ի զրուցակիցն է «Որդան կարմիր»  հայկական գորգի թանգարանի գիտացուցադրական բաժնի վարիչ Անի Ոսկանեանը:

«Զ.» Տիկ. Ոսկանեան, կ‘ըսէ՞ք՝ հիմնադրման ի՛նչ պատմութիւն ունի թանգարանը: Որո՞ւն կողմէ հիմնադրուած է անիկա:

«Ա. Ո.» – «Որդան կարմիր» հայկական գորգի թանգարանը հիմնադրուած է 2018 թուականին, որուն հիմնադիրն է Վիքթոր Մնացականեանը: Ան կը հանդիսանայ նաեւ հայկական գորգի եւ ասեղնագործութեան ազգային կեդրոնի հիմնադիր նախագահը: Թանգարանը դեռ վերանորոգման փուլի մէջ է: Մտադիր ենք հնարաւորինս ընել վերանորոգումը արագ աւարտելու համար, որպէսզի Յուլիսին Երեւանը հայկական գորգի թանգարան ունենայ: Այսօր թանգարանը ոչ միայն կը վերանորոգուի, այլեւ անոր ցուցադրութեան կը պատրաստուինք: Նորաբաց թանգարանը, բացի մշտական ցուցադրութենէ, պիտի ըլլայ նաեւ գիտահետազօտական կեդրոն, պիտի ունենայ իր առանձին գրադարանը: Թանգարանը պիտի ունենայ երեք սրահ, անիկա նախագծուած է աւանդականի եւ ժամանակակիցի համադրութեամբ` գորգի ու մանածագործութեան միջազգային թանգարաններու փորձի բազմակողմանի ուսումնասիրութիւններու եւ այցելութիւններու հիման վրայ: Պիտի ունենանք նաեւ պզտիկ սրահ մը հայկական մանածագործութեան եւ ասեղնագործութեան համար:

Չնայած գորգարուեստի փայլուն աւանդոյթներուն՝ Հայաստանը նոյնիսկ խորհրդային տարիներուն չէ ունեցած հայկական գորգի առանձին թանգարան: Մինչդեռ Ազրպէյճանը խորհրդային ժամանակներէն ստեղծած եւ այսօր ալ պետական ամենաբարձր մակարդակով կը շարունակէ գորգի նորանոր թանգարաններ ստեղծել՝ իւրացնելով ու այդ թանգարաններուն մէջ ներկայացնելով մեր ազգային գորգի տեսակները: Ահա այս իրադրութեան շնորհիւ հայկական գորգի թանգարանը յոյս ունի, որ ի վերջոյ հայկական գորգը իր արժանաւոր տեղը կը զբաղեցնէ համաշխարհային գետնի վրայ:

«Զ.» Ի՞նչ պատմութիւն ունի թանգարանի շէնքը

«Ա. Ո.» – Հետաքրքրական է, որ թանգարանը կը գտնուի Երեւանի Աբովեան 3 հասցէի վրայ մէկդարեայ պատմութիւն ունեցող ԱՕԿՍ-ի շէնքին մէջ, ուր աշխարհին կը ներկայացնէ եւ կը հանրահռչակէ հայկական գորգարուեստի հարուստ աւանդոյթներն ու անգին ժառանգութիւնը: Այս ճարտարապետական կառոյցը հին Երեւանի ամենաուշագրաւ շինութիւններէն է: Շէնքը նախագծուած է 1914 թուականին, կառուցուած՝ 1915-ին: Ճարտարապետը Բորիս Մեհրապեանն է, իսկ պատուիրատուն՝ բժիշկ Յովհաննէս Յովհաննիսեանը: ԱՕԿՍ-ի շէնքը կառուցուած է երեւանեան սրբատաշ սեւ տուֆով: Անիկա Երեւանի 20-րդ դարասկիզբի ճարտարապետութեան ամենաարժէքաւոր յուշարձաններէն է, իր ժամանակի ամենաիւրօրինակ կառոյցներէն, որ իր հմայքը պահպանած է մինչեւ օրս` ընդգրկուելով հանրապետական յուշարձաններու ցանկին մէջ: Շէնքի առաջին յարկը եղած է բժիշկի կառուցած լաւագոյն հիւանդանոցը, իսկ երկրորդ յարկը, ուր պիտի ըլլայ թանգարանը, եղած է բժիշկ Յովհաննէս Յովհանիսեանի բնակարանը: Թանգարանի մէկ մասը պիտի ըլլայ նաեւ շէնքի տանիքը, որ շատ կարճ ժամանակ ետք երեւանցիներու ամենասիրելի վայրերէն մէկը պիտի դառնայ, որովհետեւ տանիքը հնարաւորութիւն կու տայ այդտեղ բազմաթիւ միջոցառումներ կազմակերպելու: Եթէ եղանակային պայմանները թոյլ տան, ապա մտադիր ենք այստեղ ամէն օր ցուցադրութիւններ, դասախօսութիւններ, կրթական ծրագիրներ կազմակերպել: Հակառակ անոր որ թանգարանը տակաւին պաշտօնապէս չէ բացուած, սակայն մենք արդէն իսկ հետաքրքրական միջոցառումներ իրականացուցած ենք: Օրեր առաջ թանգարանին մէջ բացուեցաւ նկարիչ, գեղագիր Ռուբէն Մալայեանի «յեղափոխական» պաստառներու ցուցահանդէսը։

«Զ.» Ի՞նչ է թանգարանի առաքելութիւնը: Ի՞նչպէս պիտի կազմակերպուի թանգարանի մշտական ցուցադրութիւնը:

«Ա. Ո.» – Թանգարանը պիտի գայ շատ կարծրատիպեր կտրելու, անիկա պիտի ըլլայ կենդանի ու շնչող կառոյց՝ անընդհատ շփման մէջ ըլլալով մարդոց հետ. այսինքն՝ բաց պիտի ըլլայ թէ՛ մասնագէտներու, թէ գորգը սիրողներու, թէ՛ ընդհանրապէս հայագիտութեամբ զբաղողներու համար: Աշխատանք պիտի տարուի գորգի ցուցադրութենէն զատ նաեւ այցելուներուն մօտ հայագիտութիւնը զարգացնելու ուղղութեամբ: Ի միջի այլոց, մենք լուրջ խնդիրներ ունինք հայկական գորգի պահպանման համար, եւ ընդհանրապէս հայկական գորգի ազգային կեդրոնը պիտի փորձէ ամբողջ դաշտը համակարգել ու ներկայացնել: Թանգարանը կը համագործակցի գորգագործական բոլոր կեդրոններուն հետ: Թանգարանը պիտի ներկայացնէ հայական գորգի պատմութիւնը՝ հին ժամանակներէն մինչեւ մեր օրերը:  

Մշտական ցուցադրութիւնը պիտի կազմակերպուի ծայրայեղ բծախնդրութեամբ, մեծ պատասխանատուութեամբ եւ ամենակարեւորը՝ գիտականութեամբ: Մեր մօտ պիտի ցուցադրուին հայկական գորգի բացառիկ ցուցանմուշներ 18-19-րդ դարերէն սկսած: Պիտի աշխատինք այնպէս մը, որ բոլոր ցուցանմուշները նկարագրող պատմութիւն ունենան. այսինքն՝ չենք պատրաստուիր ցոյց տալ միայն ցուցանմուշը. մեր մտահոգութիւնն է, որ այցելուն հնարաւորութիւն ունենայ նաեւ ծանօթանալու տուեալ ցուցանմուշի պատմութեան: Պիտի ունենանք թուային վահանակներ, ուր տեղադրուած պիտի ըլլան բազմաթիւ պատմութիւններ գորգագործութեան, գորգարուեստի, գորգագործուհիներու եւ ընդհանրապէս գորգի նշանակութեան մասին: Ոչ միայն պատմական Հայաստանի տարածքին, այլեւ Օսմանեան եւ Ռուսական կայսրութիւններուն մէջ կային գորգագործական մեծ կեդրոններ: Հետաքրքրական է նաեւ Պէյրութէն մօտաւորապէս քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ գտնուող Ղազիրի որբանոցի գորգագործական կեդրոնի պատմութիւնը: Ղազիր քաղաքի աղջիկներու որբանոցի որբերուն ձեռքով գործուած է գորգ մը, որ մինչեւ այսօր յայտնի է որպէս «Հայ որբերու գորգ»: 1925-ին գորգը նուիրուած է ԱՄՆ-ի նախագահ Քելվին Քուլիճին՝ ի նշան երախտագիտութեան Հայոց Ցեղասպանութեան տարիներուն հայերուն ցուցաբերած օգնութեան համար։ Նախագահը Սպիտակ տունէն հեռանալու ժամանակ գորգը իրեն հետ առած է: Մինչեւ 1980 թուականը գորգը պահպանուած է իր ընտանիքին մէջ: Այնուհետեւ Քուլիճի ընտանիքը գորգը պահպանման համար վերադարձուցած է Սպիտակ տան։ Այժմ ԱՄՆ տարբեր քաղաքներու մէջ կը կազմակերպուին այդ գորգի ցուցադրութիւններ։

«Զ.» Գիտեմ, որ «Որդան կարմիր» հայկական գորգի թանգարանը առաջին թանգարանն էր, որ միացաւ «Թաւշեայ յեղափոխութեան»: Կ‘ըսէ՞ք՝ ի՛նչ միջոցառումներ կազմակերպած էք: Ի՞նչ նշանակութիւն ունի թանգարանի «Որդան կարմիր» անուանումը:

«Ա. Ո.» – Ինչպէս նշեցի, թանգարանը Երեւանի Աբովեան փողոցը կը գտնուի, իսկ «Թաւշեայ յեղափոխութիւնը» Երեւանի բոլոր փողոցներէն կ’անցնէր: Սակայն ինչ ալ ըլլայ, Աբովեան փողոցը ունի իր պատմական նշանակութիւնը: Թանգարանը գորգապատած էր ամբողջ Աբովեան փողոցը, թէ՛ ցուցարարները, թէ՛ թանգարանի աշխատակիցները գորգերուն վրայ նստած էին: Քանի որ սիրոյ եւ համերաշխութեան յեղափոխութիւն էր, մեզի միացան նաեւ բազմաթիւ ուսանողներ, որոնք գորգերու վրայ նստած կը նուագէին երաժշտական տարբեր գործիքներ, յատկապէս քանոն:

«Որդան կարմիր» անուանումը շատ խորհրդանշական է, որովհետեւ հայկական գորգերու կարմիր գոյնը առնուած է «որդան կարմիր» ներկանիւթէն, որուն իբրեւ ապացոյց կը հանդիսանայ նախաքրիստոնէական գորգարուեստին վերաբերող ամենայայտնի նմոյշը՝ «Պազիրիկ» կոչուող գորգը: «Որդան կարմիրը» հին եւ միջնադարեան Հայաստանի մէջ հանդիսացած է ամենաճանաչելի ապրանքը: Ներկարանները, որոնք հիմնականօրէն տեղակայուած են Արտաշատի եւ Դուինի մէջ, պատկանած են արքայական ընտանիքներուն: Շուրջ երկու հազար տարի հայկական որդան կարմիրը եղած է աշխարհի ամենաթանկարժէք ու բարձրորակ ներկը։ Անորմով կը ներկէին ոչ միայն խաւերու հանդերձները, այլեւ կը նկարազարդէին թանկարժէք մագաղաթները։ Որդան կարմիրը օգտագործուած է նաեւ որպէս թանաք։ Հին եւ միջին դարերուն Արեւելքի ու Եւրոպայի թագաւորներն ու կաթողիկոսները կը ստորագրէին միայն որդան կարմիր թանաքով։ Կարմիր թանաքով լայնօրէն տարածուած ստորագրութիւնը (բոլոր տեսակի փաստաթուղթերու վրայ) սկիզբ առած է հայկական որդան կարմիրի օգտագործումէն։

«Զ.» Ի՞նչ համագործակցութիւն ունիք սփիւռքի հետ:

«Ա. Ո.» – Մենք պիտի համագործակցինք բոլորին հետ թէ՛ Հայաստանի, թէ՛ սփիւռքի մէջ: Պիտի համագործակցինք գորգագէտներու, գորգագործներու, գորգավաճառներու հետ: «Զարթօնք» օրաթերթի մէջ 70-ական թուականներուն շատ տպագրուած են գորգագործութեան հետ կապուած յօդուածներ, զորս մենք առանձնացուցած ենք: Թանգարանը պիտի ունենայ ելեկտրոնային կայք եւ մենք հնարաւորութիւն պիտի  ունենանք նաեւ առցանց ցուցադրութիւններ կազմակերպելու: Տարբեր բաժիններով պիտի ներկայացուի գորգագործութեան պատմութիւնը ընդհուպ մինչեւ մամուլի հրապարակումներ եւ յօդուածներ: Այսօր համացանցը մեզի հնարաւորութիւն կ’ընձեռէ լայն տեղեկութիւն հասցնելու մարդոց: Այս հնարաւորութիւնը մենք լաւագոյնս պիտի օգտագործենք, քանի որ շատ նիւթեր ունինք:

Խորքին մէջ մեծ բացթողում էր, որ մենք մինչեւ այսօր հայկական գորգի առանձին թանգարան չունէինք, քանի որ երբ զբօսաշրջիկը Հայաստան կու գայ, կ’ուզէ տեսնել ու ծանօթանալ հայկական գորգերուն, գիտական ճիշդ ուսումնասիրութիւն լսել եւ, ինչո՛ւ չէ, նաեւ հայկական գորգ գնել: Ես իսկապէս շատ ուրախ եմ, որ մենք հնարաւորութիւն ունինք այդ բացը լրացնելու եւ ընդհանրապէս հայագիտութեան մէջ շատ մեծ ներդրում է հայկական գորգի թանգարանի հիմնադրումը:

«Զ.» – Այսօր ալ հայկական գորգերը մեծ արժէք ու պահանջարկ ունին: «Որդան կարմիր» հայկական գորգերու թանգարանը կ’օգնէ այցելուներուն բացայայտելու հայկական գորգի ճշգրիտ պատմութիւնը եւ կը նպաստէ անոր պահպանման: Յիշեցնեմ, որ թանգարանը կը գտնուի Երեւանի Աբովեան 3 հասցէի վրայ մէկդարեայ պատմութիւն ունեցող ԱՕԿՍի շէնքին մէջ:

Հեռ.՝ 091601353
Էլ. փոստ՝ armeniancarpetcenter@gmail.com, 
ani.h.voskanyan@gmail.com  

Share Button

Մեկնաբանել

Լրատուութեան գործընկեր