• London

  • Beirut

  • Moscow

  • Los Angeles

  • Paris

  • Sydney

  • Toronto

Եղիկ Ճէրէճեան

12.01.2019   00:04

Արտասանուած Հայկազեան համալսարանի մէջ, 10 Յունուար 2018

ՀՀ ԳԱԱ-ի պատուոյ դոկտոր տիտղոսի շնորհման առթիւ

Դոկտ. ԱՐՄԷՆ ԻՒՐՆԷՇԼԵԱՆ

Տարիներ առաջ, երբ տոքթ. Ճէրէճեան սկսած էր աշխատակցիլ «Հայկազեան հայագիտական հանդէս»-ին, յարգելի անձնաւորութիւն մը նկատողութիւն ղրկեց խմբագրութեան` բողոքելով, թէ ինչո՞ւ հայագիտական հրատարակութիւն մը տեղ կու տայ ոչ-մասնագէտի մը յօդուածներուն։ Անշուշտ, խմբագրական կազմը նկատի չառաւ այդ բողոքը. ո՛չ այն պատճառով, որ դիտողութիւններու կարեւորութիւն չենք տար, այլ պարզապէս, որովհետեւ նման բողոք մը անհիմն էր, գէթ մեր տեսանկիւնէն։

Յամենայնդէպս, մտածելիք նիւթ է մասնագէտի հարցը եւ անոր սահմանումի ծիրը։ Եթէ վկայականն է չափանիշը, ապա ճիշդ է բողոքը։ Սակայն մեր խմբագրա-կան կազմի անդամները եւ հայագիտական հրատարակութիւններու հետ առնչուած մարդիկ կրնան թուարկել տասնեակ վկայականակիրներու անուններ, որոնց յօդ-ւածները փարսախներով հեռու կ՚ըլլան գիտական յօդուածի մը նուազագոյն չափա-նիշերէն, եւ, ընդհակառակն, յաճախ ոչ-մասնագէտներ հանդէս կու գան շատ լաւ ուսումնասիրութիւններով եւ հրապարակումներով։ Հետեւաբար, մեզի համար չա-փանիշը ոչ թէ անձն է եւ անոր կոչումն ու մասնագիտութիւնը, այլ աշխատանքը եւ անոր արժանիքները։ Այս մեկնակէտին ալ հետեւած ըլլալու է Հայաստանի ազգային կաճառը, ի մասնաւորի պատմութեան հիմնարկը, որ յարմար սեպած է տոքթ. Ճէրէճեանին շնորհելու պատուոյ դոկտորայի կոչում։

Այս խօսքը այսօրուայ մեծարեալին ուսումնասիրութիւններուն վերլուծումը չէ, ոչ ալ անոնց մանրակրկիտ քննարկումը, ոչ ալ ես այդպիսի աշխատանքի մը ատակ անձն եմ։ Պատմաբաններու գործն է ատիկա։ Պարզապէս, ընդհանուր գիծերու մէջ պիտի փորձեմ անուղղակիօրէն պատասխանել վերոյիշեալ բողոքարկուին եւ անոր պէս մտածողներուն` ընդգծելով կարգ մը արժանիքներ, զորս նկատած եմ տոքթ. Ճէրէճեանին աշխատանքներուն մէջ, յատկապէս «Հայկազեան հայագիտական հանդէս»-ի հետ գործակցութեան ընթացքին։

 

Առաջին. Մտաւորական բարեխղճութիւն

Այս վերնագիրին տակ կ՚ընդգրկեմ առարկայականութիւն եւ կեցուածք յատկա-նիշերը։ Գաղտնիք չէ տոքթ. Ճէրէճեանին կուսակցական պատկանելիութիւնը, հե-տեւաբար նաեւ անոր պատմագիտական հետաքրքրութիւններուն հիմնական ծիրը։ Ըլլա՛յ «Յաւերժի ճամբու կերտիչներէն» հատորը, որ կը պարունակէ 29 հնչակեան նուազ յայտնի կամ անյայտ գործիչներու կենսագրութիւնները, ըլլա՛ն իր զանազան յօդուածներն ու հրապարակագրութիւնը կամ «Հրասիրտներ» շարքով ցարդ հրա-տարակուած երեք հատորները, Հնչակեան կուսակցութեան եւ կուսակցականներու գործունէութիւններուն վրայ իր սեւեռումն ու անոնց արժեւորումը, չեն մեկնիր կու-սակցամոլութենէ եւ կուսակցական փառաբանութենէ։ «Բազում գործք արութեան գտանին գործեալ եւ ի մերում աշխարհի…»,- գրած է Խորենացի դարեր առաջ։ Ճէ-րէճեան ուզած է արդարօրէն արժեւորել հայ ազգային-ազատագրական պայքարին մէջ Հնչակեան կուսակցութեան ալ հարուստ վաստակն ու ներդրումը։ Եւ ինչ ալ ըլլայ ընթերցողին կուսակցական պատկանելիութիւնը կամ ազատագրական շարժումի հանդէպ մօտեցումը՝ հեղինակը կը յաջողի ընթերցողին մէջ համակրան եւ մանա-ւանդ անպայմանական յարգանք յառաջացնել նշեալ գործունէութիւններուն եւ ան-հատներուն հանդէպ։ Ինք, գիտակցօրէն, առատօրէն կ՚օգտագործէ ոչ-հնչակեան աղբիւներ (երբ որ կարելի է)` շարադրելու համար իր նիւթը եւ հիմնաւորելու իր դա-տումները։ Եւ, բնականաբար, առարկայականութիւնը կամ գիտականութիւնը չեն խոչընդոտեր, որ Ճէրէճեան կատարէ դէպքերու եւ դէմքերու սեփական արժեւորում եւ ունենայ յստակ կարծիք ու կեցուածք։ Հետաքրքրական ընդելուզում մը գիտական ուսումնասիրողի եւ յանձնառու մտաւորականի։

Անշուշտ, ՍԴՀԿ պատմութիւնն ու գործիչները կիզակէտ ունենալը չի նշանակեր այլ նիւթերու անտեսում։ 20 տարի առաջ գրուած «Փանթուրանիզմը» հատորը, որ գրուած է արեւմտեան, արաբական, սփիւռքահայ եւ հայրենի պատմագիտական եւ քաղաքական գրականութեան հարուստ հէնքի վրայ, այսօր ալ կը պահէ իր որոշ դրոյթներուն այժմէականութիւնը, երբ Ճէրէճեան, համաթուրանական գաղափարա-խօսութիւնը դիտելով իր զարգացման հոլովոյթին մէջ, կը մատնանշէ այդ վտանգին ձեւափոխումը՝ իսկական թրքական կայսրութենէ դէպի մշակութային եւ մանաւանդ տնտեսական գործակցութիւն, որ տակաւին լուրջ վտանգ կրնայ ներկայացնել Հայաստանի եւ հայութեան շահերուն։ Կամ «Հայկազեան հայագիտական հանդէս»-ի իր կարգ մը յօդուածները, որոնք բաւական լոյս կը սփռեն 1908-էն առաջ եւ ետք տեղի ունեցած հայկական եւ թրքական քաղաքական կուսակցութիւններու յարաբե-րութիւններուն վրայ, անոնց գործունէութիւններու ծիրէն ներս։

 

Երկրորդ. Հետեւողականութիւն

Գիտական աշխատանքը դադար չունի։ Մանաւանդ հասարակագիտական նիւթերու պարագային, որոնք անընդհատ արխիւային նոր նիւթերով կը հարստա-նան կամ երբ ուսումնասիրական նոր մեթոտներ կը մշակուին, նախկին հրապարա-կումները ատենը մէկ վերանայումի եւ վերարժեւորումի կը կարօտին։ Ճէրէճեան այս առումով նոյնպէս ըսելիք ունի։ Բերեմ երկու օրինակ։ 1999-ին ան կը հրատարակէ իր «Պանդուխտը» մենագրութիւնը նուիրուած ազատագրական եւ կամաւորական շարժումի փայլուն անուններէն Միքայէլ Սերեանին։ Այդ գիրքը կը բաղկանայ 75 էջէ եւ իբր սկզբնաղբիւր ունի 7 մամուլի օրկան, 25 պատմագիտական աշխատանք եւ 9 արխիւային նիւթ։ Ինը տարի ետք՝ 2018-ին, Երեւանի մէջ լոյս կը տեսնէ Պանդուխ-տին նուիրուած Ճէրէճեանի երկրորդ՝ նոյնանուն գիրքը, որ այս անգամ կը բաղկա-նայ 238 էջէ եւ իբրեւ սկզբնաղբիւր ունի 28 մամուլի օրկան, 79 պատմագիտական գիրք եւ 23 ու աւելի արխիւային հարուստ նիւթ։ Երկրորդ օրինակը կը վերաբերի նոյնպէս հնչակեան գործիչ Սեբաստացի Վահագնի մասին եղած աշխատանքին։ «Յաւերժի ճամբուն կերտիչներէն» հատորին մէջ Վահագնին նուիրուած է 16 էջ` հիմնուած 9 պարբերականներու, 9 գիրքերու եւ 6 արխիւային նիւթի վրայ։ 2017-ին կրկին Երեւանի մէջ լոյս կը տեսնէ «Ս. Վահագն (Գրիգոր Նալպանտեան)» հատորը, որ իբրեւ սկզբնաղբիւր ունի 38 անուն գիրք, 32 անուն մամլոյ օրկան եւ 18 արխիւա-յին նիւթ։ Կը կարծեմ, որ բերուած օրինակները ինքնին բաւարար են ցոյց տալու, որ Եղիկ Ճէրէճեան չի բաւականանար մէկ անգամ հրատարակուածով կամ նոյնը ինչպէս որ է վերահրատարակելով, այլ նոր նիւթերու պրպտումով կը հարստացնէ նախկին հաստատումները, կը հիմնաւորէ նախորդ դրոյթները կամ կը վերանայի զանոնք:

 

Երրորդ. Գործակցութեան ոգի

Մի քանի անգամ առիթ եղած է, որ յաճախ հանդիպինք եւ աշխատիմ իրեն հետ «Հայկազեան հայագիտական հանդէս»-ին մէջ լոյս տեսած իր յօդուածներուն առթիւ։ Անգամ մը լուրջ անհանգստութեան մը բերումով ան կը գտնուէր Ամերիկեան համալսարանի հիւանդանոցին մէջ։ Ատիկա արգելք չեղաւ, որ հիւանդասենեակին մէջ քննարկէինք ոչ թէ իր առողջութեան հետ կապուած հարցեր, այլ… յառաջիկայ յօդուածին կարգ մը փոփոխութիւնները։ Ճէրէճեան այն քիչ յօդուածագիրներէն է, որ աչալրջօրէն կը գործակցի խմբագիրին հետ, ի պահանջել հարկին կ՚ընէ անհրաժեշտ փոփոխութիւնները եւ կու տայ յաւելեալ լուսաբանութիւն։ Բոլոր ներկաները, որոնք գիտական հրատարակութիւններու առնչուած են, կրնան վկայել, որ ամէնէն հմուտ գիտաշխատողն իսկ պէտք ունի խմբագրական միջամտութեան, այն երկրորդ աչքին, որ աւելի առարկայականօրէն կը կարդայ յօդուածը եւ կը կատարէ անհրաժեշտ թելադրութիւնները։

 

Չորրորդ. Բծախնդրութիւն

Այս արժանիքը կը բխի նախորդներէն։ Գիտական հրատարակութիւններու ամէնէն դժուար, բայց նաեւ ամէնէն կարեւոր գործօններէն է բծախնդիր աշխատան-քը՝ աղբիւրներու մանրակրկիտ պրպտումը եւ կրկնակի ստուգումը։ Դժբախտաբար, միշտ չէ որ կը յաջողինք այս մարզին մէջ։ Ժամանակի սղութիւնը, աղբիւրներու պա-կասը, նիւթին մասնագէտ խմբագիրի չգոյութիւնը եւ այլ առարկայական պատճառներ երբեմն խոցելի կը դարձնեն այս կամ այն աշխատասիրութիւնը։ Ճէրէճեանի հրատարակութիւններուն աչք մը նետողն իսկ պիտի վկայէ մանրա-կրկիտ աշխատանքի գոյութիւնը։ Քիչ առաջ նշած թիւերս՝ գործածուած աղբիւներու, խօսուն վկաներ են։ Ինք յաճախ չի բաւարարուիր նիւթի մը շուրջ մէկ յղում կատա-րելով. երբեմն կ՚օգտագործէ իրարամերժ աղբիւրներ` տալով նոյն նիւթին շուրջ տարբեր կարծիքներ, ի հարկին, սակայն, հիմնաւոր փաստարկներով ներկայացնե-լով իր եզրակացութիւնը։

 

Եզրակացութիւն

Արագ ակնարկ մը նետելով Եղիկ Ճէրէճեանի հրատարակութիւններուն վրան, ինչպէս նաեւ գնահատումը կատարելով անոնց արժէքին` կը հասնինք այն եզրակա-ցութեան, որ անոնց արգասիքը արժանի է գնահատանքի եւ քաջալերութեան։ Իրեն կը ցանկանք ստեղծագործական բեղուն աշխատանք` մաղթելով, որ այս գիտական կոչումը կը դառնայ աւելի պարտաւորեցնող շարունակելու իր շնորհակալ աշխա-տանքը, նաեւ վերսկսելով աշխատակցիլ «Հայկազեան հայագիտական հանդէս»-ին:

Վարձքդ կատա՛ր, տոքթոր, դոկտոր:

 

Share Button

Մեկնաբանել

Լրատուութեան գործընկեր